EBENEZER ROJT

Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Zbigniew Mikołejko. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Zbigniew Mikołejko. Pokaż wszystkie posty

Zbigniew Mikołejko o nienawiści Lutra do choinki
albo przykre skutki gadulstwa

Opowiem przy okazji pewną historię: idziemy sobie z Leszkiem Maleszką [...] a tu biegnie pod górę w rozchełstanym kożuszku Adam Michnik. "Zbyszek - mówi. - Dobrze, że cię widzę, byłem właśnie na wódeczce z Leszkiem Millerem i doszliśmy do wniosku, że ta cała lustracja to granat rzucony w szambo. Wiesz, Herling-Grudziński jest zwolennikiem lustracji, a tymczasem wydobyto papiery, że Ignazio Silone, wielki autorytet i przyjaciel Herlinga, był współpracownikiem tajnej bezpieki faszystowskiej. [...] Zbadaj tę sprawę. Napisz o tym, przyjrzyj się, zobaczymy". Napisałem wielki czterdziestostronicowy esej [1].
Od razu widać, że Zbigniew Mikołejko to nie byle kto. Sam Adam Michnik mówi do niego "Zbyszek". Pisać też potrafi: na zawołanie i obficie [2]. A jednak książka, w której opowiada o swoim życiu, pełna jest skarg na los i na niedobrych ludzi.

Zdarzyło się na przykład, że Mikołejko wziął pod swoje skrzydła kilku młodych studentów, dziś prawicowców związanych ze środowiskiem "Teologii Politycznej":

[...] włożyłem potworny wysiłek, zajmując się nimi od ich wczesnej młodości - rozmowy, lektury, kariery uniwersyteckie, pierwsze i dalsze publikacje, miejsca pracy, bo znaleźli się przecież nie przypadkiem w moim instytucie. Po czym oni budowali swoją tożsamość za moimi plecami i nagle stali się ludźmi zupełnie innego horyzontu ideowego. Można. Ale zrobili to bardzo nieładnie. [...] W «Rzeczpospolitej» ukazał się kiedyś wielki artykuł o tym środowisku i ani razu nie pojawiło się tam moje nazwisko. Wstydzą się (s. 416-417).
Można się i tak skarżyć. Niemniej trochę dziwnie brzmi ta skarga, gdy zarazem w całej tej grubej książce (464 strony), pełnej nazwisk czasem zupełnie nieznanych, ani razu nie pojawia się nazwisko Bohdana Urbankowskiego, który też młodemu Mikołejce poświęcał czas na rozmowy, a nadto wydrukował kilka jego młodzieńczych wierszy.

Drugą stroną tego nieustannego wyśpiewywania gorzkich żalów [3] i demonstrowania blizn na swojej poharatanej duszy, jest u Mikołejki przymus natrętnego besserwisserstwa.

Czy wie Pani, że córka lorda Byrona - Augusta Ada King, hrabina Lovelace - jest patronką Microsoftu? Wymyśliła bowiem internet, a nie było jeszcze praktycznie elektryczności (s. 215).
W rzeczywistości Ada Lovelace nie jest patronką Microsoftu i nie wymyśliła internetu (to bzdura wręcz kosmiczna!). Być może (choć i to raczej wątpliwe) była autorką jednego algorytmu, który być może mógłby zostać zastosowany w maszynie analitycznej Babbage'a (gdyby Babbage ją wtedy zbudował) i dlatego (nieco na wyrost) jeden z języków programowania nazwano na jej cześć Ada [4].

O bezdomnych Polakach, którzy żywią się w Londynie pieczonymi szczurami:

Nie wiem, czy Pani wie, ale chodzą po Londynie takie grupy polsko-angielskie wolontariuszy i instruują, jak należy jeść te szczury, że trzeba obciąć ogon, bo jest trujący (s. 433).
A to z kolei fantazja wysnuta z jednego niewielkiego artykułu w "The Guardian". Naturalnie nie ma tam nic o polsko-angielskich grupach wolontariuszy udzielających bezdomnym rad kulinarnych, a tym bardziej nic o tych trujących ogonach szczurów, bo to tylko taka miejska legenda (choroby roznosi cały szczur) [5].

I jeszcze o bibliotece Erazma z Rotterdamu:

Zna Pani tę historię? [...] Otóż Erazm z Rotterdamu korespondował z wieloma wybitnymi Polakami [...] No i oczywiście z Zygmuntem Starym. I właśnie Zygmunt Stary dał Erazmowi stypendium - pod jednym warunkiem: że ta właśnie biblioteka po śmierci intelektualisty powędruje na Wawel. I rzeczywiście kiedy Erazm, który mieszkał wtedy w Anglii, zmarł, bibliotekę załadowano na statek, ale statek na Morzu Północnym dopadła burza. Tak oto nie mamy najwspanialszej renesansowej biblioteki humanistycznej u siebie (s. 425).
Otóż nie, Erazm nie korespondował z Zygmuntem Starym: wysłał do niego jedynie w roku 1527 list pochwalny z nadzieją (zwykłą u niego) na szczodrą gratyfikację. Natomiast Zygmunt Stary nie dał Erazmowi żadnego stypendium w zamian za bibliotekę, gdyż bibliotekę tę kupił wcześniej (w roku 1525) od Erazma Jan Łaski (bratanek prymasa Jana Łaskiego) zostawiając mu ją zarazem w wieczyste użytkowanie. Liczyła ona około czterystu tomów i po śmierci Erazma wybrał się po nią Andrzej Frycz Modrzewski. Nie zatonęła jednak na Morzu Północnym już choćby dlatego, że Erazm nie umarł w Anglii, lecz w Bazylei, więc niczego nie trzeba było ładować na statek. Ostatecznie jednak trafiła do Polski, nieco tylko nadszarpnięta podróżą, ale pobyła tu ledwie trzy lata, gdyż Łaski wyjechał z kraju (został gorliwym protestantem), bibliotekę zabrał i dopiero wtedy, po trochu wyprzedawana, rozproszyła się po świecie [6].

Zbigniew Mikołejko zna się wybornie również na malarstwie i wie, co naprawdę znajduje się na słynnym obrazie Eugène'a Delacroix Wolność wiodąca lud.

Ale ten obraz - mówiąc przy okazji - uwikłany był i jest w rozmaite kłamliwe interpretacje. [...] Po pierwsze, przed 1989 rokiem był reprodukowany często w Polsce z nieprawdziwym, "przedłużonym" tytułem Wolność wiodąca lud na barykady [...] Po drugie, na obrazie nie ma żadnego ludu, tylko dziennikarze i artyści oraz postać symboliczna - "mały Gavroche", który później pojawi się także w powieści Victora Hugo Nędznicy. Po trzecie, ramię w ramię z Wolnością - czyli Francją, Marianną w czapce frygijskiej i z trójkolorowym sztandarem - kroczy sam malarz, któremu obce były ideały rewolucyjne, który nie walczył wcale w rewolucji lipcowej 1830 roku i który, co już zupełnie zabawne, dzierży archaiczny muszkiet, od dawna nieużywany (s. 155).
Z przedłużonym tytułem to prawda, ale reszta to już bezwstydne zmyślenia. Lud na obrazie jak najbardziej jest. Mężczyzna z lewej, ten ze wzniesioną szablą, został namalowany w typowym stroju rzemieślnika. Ba, robotnikiem może być także znajdujący się obok niego mężczyzna w cylindrze (choć czasem dopatrywano się w nim samego Delacroix). W każdym razie ani nie kroczy on ramię w ramię z Wolnością (bo klęczy), ani nie dzierży zabawnego archaicznego muszkietu, lecz zwyczajną myśliwską dwururkę.

Również "mały Gavroche" wcale nie jest taki mały. Wydaje się znacznie mniejszy od Wolności, ale to tylko dlatego, że stoi niżej i ma ugięte kolana. Natomiast jego strój, całkiem porządny, wskazuje (zwłaszcza beret, faluche) nie na miejskiego łazika, lecz na studenta Sorbony. Nb. Gavroche nie może się "później pojawić" u Victora Hugo, bo to dopiero Hugo go za trzydzieści lat wymyśli. Jego Gavroche ma dwanaście lat, jest ulicznikiem w łachmanach i bierze udział nie w rewolucji lipcowej 1830, lecz w republikańskim powstaniu 1832 [7].

Takich przykładów nieodpowiedzialnej paplaniny można znaleźć w opowieściach Mikołejki znacznie więcej. Niektóre mieszczą się już w kategorii "humoru zeszytów", jak na przykład twierdzenie, że "oficerowie ateńscy, którzy zginęli w wojnie peloponeskiej ze Spartą, szli nadzy na czele swych oddziałów, uzbrojeni tylko w tarcze i włócznie" (s. 274) albo że chłopi podczas rzezi galicyjskiej oszczędzali kobiety, bo kierował nimi "projekt eugeniczny" i "chcieli wyhodować nową rasę, mieszaną wprawdzie, lecz szlachetniejszej krwi" (s. 123). Aby jednak nie powiało nudą, przesuwam to do przypisów [8].

Na koniec trzy zdania, z powodu których napisałem tę notkę.

Dotyczą religii, a przypominam, że Zbigniew Mikołejko jest kierownikiem Zakładu Badań nad Religią w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Nie rzucił też ich ot tak sobie - w luźnej gawędzie, bo ta książka to wprawdzie formalnie rozmowa, ale gruntownie przeredagowana, z wplecionymi erudycyjnymi cytatami i nawet opatrzona ponad setką przypisów. A trzy bałamuctwa w trzech zdaniach z rzędu to też nie byle co!

Protestanci częściej zresztą prześladowali czarownice niż katolicy - i to inkwizycja Kraju Basków zniosła jako pierwsza, już w XVII wieku, prześladowania za czary, a nie protestanckie kraje. Kiedy w jednym z protestanckich kantonów Szwajcarii palono na stosach czarownice, polska prasa osiemnastowieczna pisała z rozkoszą, że u nas zostało to zakazane ustawą sejmową z 1776 roku, podobnie jak stosowanie tortur w śledztwie. Luter uważał jednak, że zwalcza przesądy - nienawidził na przykład choinki, Bożego Narodzenia, tej całej ikonografii i symboliki, słusznie podejrzewając, że to pogańskie (s. 33).
Nie było czegoś takiego jak inkwizycja Kraju Basków. To osławiona hiszpańska inkwizycja podjęła tę śmiałą decyzję przy okazji głośnego procesu w Kraju Basków (nb. stając w poprzek opinii większości europejskich intelektualistów). Tyle że nie zniosła spraw o czary całkowicie, lecz zracjonalizowała procedury i złagodziła wyroki: odtąd czarownic w Hiszpanii na śmierć nie skazywano [9].

Natomiast w Szwajcarii po 1776 roku już nie palono czarownic (choć wcześniej zdarzały się tam prześladowania niesłychanie okrutne). Mikołejce zapewne rozmnożyła się w liczbę mnogą słynna sprawa Anny Göldi, ściętej w 1782 roku. Nie był to jednak klasyczny proces o czary. Wprawdzie Anna podczas tortur przyznała się do paktu z diabłem, ale później sąd udawał, że ten wątek w ogóle się nie pojawił i oficjalnie została skazana za próbę otrucia córki swojego chlebodawcy. Co i tak wywołało skandal, bo kara śmierci za domniemane usiłowanie zabójstwa już nie mieściła się w ówczesnych normach.

Najzabawniejsze jest jednak bałamuctwo w trzecim zdaniu - jakoby Luter "nienawidził choinki".

Otóż nie trzeba być etnografem, religioznawcą, a już na pewno kierownikiem Zakładu Badań nad Religią, by wiedzieć, że choinka przyszła do nas właśnie stamtąd, od pruskiej strony [10].

Drzewko wigilijne, w powszechnem jest [w Niemczech] zwyczaju, i poważne motywy przemawiają za tem, że zwyczaj ten z Południowych Niemiec rozpostarł się szeroko po świecie i to w czasie stosunkowo niedawnym. Jeden ze starszych ludoznawców naszych Gołębiowski stanowczo twierdzi, że drzewko wigilijne dostało się do Polski za czasów pierwszego panowania Prusaków w Warszawie (1795-1807) [11].
Co więcej, protestanci wraz z choinką przynieśli również legendę (do dziś popularną), że to właśnie sam Marcin Luter osobiście wynalazł choinkę, a przynajmniej był pierwszym, który drzewko przystroił świeczkami [12]. Fantazja o nienawiści Lutra do choinki to zatem przykład ignorancji wręcz żenującej, ale może tyle właśnie wiedzą o religii niektórzy kierownicy zakładów badań nad religią.

Wszystko to wydało się zaś za sprawą nieumiarkowanego gadulstwa: "Bardzo się też bałem - wyznaje Zbigniew Mikołejko - mówienia publicznego, nawet w małym gronie, długo musiałem się przełamywać, a przecież jestem gadułą" (s. 81).

Daj Boże, że tym razem przynajmniej nagadał się do syta.

[1] Jak błądzić skutecznie. Prof. Zbigniew Mikołejko w rozmowie z Dorotą Kowalską, Agora SA, Wydawnictwo ISKRY, Warszawa 2013, s. 168-169. Dalej numery stron z tej książki w nawiasach okrągłych.

[2] Ten czterdziestostronicowy esej lustrujący antylustracyjnie Ignazia Silonego, zatytułowany Przygoda biednego socjalisty, ukazał się potem w "Gazecie Wyborczej" w dwóch częściach, w numerach z 13 i 20 listopada 1999. Niestety, o samym Herlingu-Grudzińskim było tam zdecydowanie za mało. Toteż kilka miesięcy później w odwiedziny do Gustawa Herlinga-Grudzińskiego wybrały się, wykorzystując podobno zaproszenie jego wydawcy, dwie dziennikarki "Gazety": Anna Bikont i Joanna Szczęsna.

Ich wywiad (Tak, taki jestem, "Gazeta Wyborcza", 29 kwietnia 2000; cytuję niżej za archiwum GW) skończył się dość głośnym skandalem. Poszło o list Zbigniewa Herberta do Czesława Miłosza, z którego na wstępie odczytały kilka zdań mogących sugerować, jakoby Herbert wchodził w jakieś konszachty ze Służbą Bezpieczeństwa - co od razu ustawiło całą rozmowę. Herling-Grudziński tak to potem ujął: "Przyjechały dwie panie śledcze [...]". A dwie panie śledcze z miedzianym czołem odpowiedziały: "Nie było naszym zamiarem, co podkreślałyśmy w pytaniach, rzucanie cienia na Zbigniewa Herberta. Prawda, zacytowanie jego listu było rodzajem dziennikarskiej prowokacji; liczyłyśmy, że wywoła to jakąś refleksję Herlinga-Grudzińskiego na temat stosowania kryteriów niezłomności, bez względu na miejsce, czas i okoliczności" (Anna Bikont, Joanna Szczęsna, Gustaw Herling-Grudziński, "Życie", "Gazeta Wyborcza", 27 maja 2000; cytuję za archiwum GW; kursywa moja). Nieco ponad miesiąc później Herling-Grudziński już nie żył.

Nb. panie cytowały list Herberta tak:

"Po Marcu 68 pewien poeta krajowy pisał w liście do poety na emigracji: «Nie spodziewałem się, że dosięgnie mnie ręka panów w czarnych garniturach. Zatelefonowali do mnie, drugi dzień po przyjeździe, kiedy siedziałem przy chorej matce. Potem były rozmowy codzienne i wielogodzinne. Nie w urzędzie, broń Boże, ale w hotelu Metropol na wysokim piętrze z oknem otwartym na podwórze. Wypytywali także o Ciebie, czybyś nie wrócił». Poetę przesłuchiwali ludzie Moczara. Poeta się wił, plątał, pytany o literatów wygłaszał sądy o literaturze, ale nie odmówił spotkań. Czy może Pan sobie wyobrazić siebie w takiej sytuacji?".

A tak to wygląda w oryginale:

"Nie spodziewałem się także że dosięgnie mnie ręka panów w czarnych garniturkach. Zatelefonowali do mnie w drugi dzień po przyjeździe [dopisek u dołu strony: "kiedy siedziałem przy chorej matce"] (była Wielkanoc i liczyłem na to, że «oni» także jedzą kiełbasę i piją). Potem były regularne «rozmowy» codzienne i wielogodzinne nie w urzędzie broń Boże, ale w hotelu «Metropol» na wysokim piętrze z oknem otwartym na podwórze. Mógłbym wyjść tym oknem i więcej nie wrócić a przyjaciele powiedzieliby że się upiłem, że zawsze miałem tendencje do nihilizmu no i buch. Jakoś to wytrzymałem, a kiedy zorientowałem się że zaczyna się Kafka zwiałem i nie stawiłem się na przesłuchanie. Wiem oczywiście że władza nie lubi gdy się ją wyprowadza w pole i że nie dadzą mi już spokoju.

Zetknąłem się przeto z ludźmi Moczara - jest to formacja chłopsko-nacjonalistyczna a zatem przerażająca. Interesowali się wieloma rzeczami między innymi prądami trockistowskimi na Zachodzie, ale głównie emigracją, którą najchętniej zwabiliby do kotła. Wypytywali także o Ciebie, czy byś nie wrócił, a ja im streszczałem Dolinę Issy i analizowałem twoją poezję udając że ich interesujesz jako najlepszy żyjący poeta polski. Grałem głupca ale bez przyjemności. Stwierdziłem z przerażeniem że się odzwyczaiłem, że nie bardzo potrafię spacerować z gównem na głowie, i że jestem tchórzem bo boję się o resztę życia. Odchorowałem to (bezsenność, depresja), ale teraz jest już dobrze i pracuję" (list do Czesława Miłosza z 18 czerwca 1969, [w:] Zbigniew Herbert, Czesław Miłosz, Korespondencja, Fundacja Zeszytów Literackich, Warszawa 2006, s. 104-105).

O tym, że była to na zimno obmyślona manipulacja (nie zaś "rodzaj dziennikarskiej prowokacji"), świadczy zacytowanie listu Herberta z pominięciem najważniejszego zdania: "Jakoś to wytrzymałem, a kiedy zorientowałem się że zaczyna się Kafka zwiałem i nie stawiłem się na przesłuchanie" (wyróżnienia moje). Pominięciem niejawnym, gdyż spreparowany cytat pań śledczych gładko kończy się słowami z następnego akapitu: "Wypytywali także o Ciebie, czy byś nie wrócił". W rzeczywistości Herbert więc ostatecznie zwiał i nie stawił się, nie zaś wił się, plątał, "ale nie odmówił spotkań". To istotna różnica.

Identycznie, czyli bez żadnego znaku opuszczenia, list ten został zacytowany sześć lat później na stronie 527 w przedruku wywiadu z Gustawem Herlingiem-Grudzińskim w książce: Anna Bikont, Joanna Szczęsna. Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu, Prószyński i S-ka, Warszawa cop. 2006. Toteż jeśli ktoś nie zna oryginalnego listu Herberta, ten nawet nie domyśli się, że coś tam zostało pominięte i odtąd Herbert w jego oczach będzie się wyłącznie wił i plątał.

Do tego przedruku zostało wprawdzie dołączone oświadczenie oburzonego Herlinga-Grudzińskiego, ale wykastrowane aż w sześciu miejscach, choć w książce liczącej blisko sześćset stron dużego formatu z pewnością można było sobie pozwolić na druk całości. Natomiast oświadczenie autorek zostało zamieszczone bez skrótów. Łącznie z chucpiarskim zdaniem: "Nie rozumiemy, o jaką tu może chodzić manipulację". Najwidoczniej według nich przeszło osiemdziesięcioletni człowiek nad grobem powinien był natychmiast te ich szacherki przejrzeć autoryzując wywiad, a jeśli tego nie zrobił, to sam jest sobie winien.

Cała ta sprawa naturalnie nie obciąża Zbigniewa Mikołejki. Jest to jedynie mały przyczynek do zagadnienia "Zbigniew Mikołejko na tle epoki".

[3] Cztery lata później Mikołejko rzeczywiście wydał tomik wierszy zatytułowany Gorzkie żale (Instytut Mikołowski, Mikołów 2017). O czym tak pisał zdumiony Janusz Drzewucki w 12 numerze "Twórczości" z roku 2017:

"Gdy dostałem tę książkę, czyli liczący czterdzieści wierszy zbiór zatytułowany Gorzkie żale, osłupiałem. A osłupiałem dlatego, że znam autora tej książki, Zbigniewa Mikołejkę, od ćwierć wieku i z ręką na sercu przyznaję, że jest on jednym z ostatnich, jeśli nie ostatnim, którego o pisanie wierszy podejrzewałbym".

Wynika z tego, że Mikołejko nawet długoletnim i dobrym znajomym (w dodatku zawodowcom od poezji) nie przyznawał się, że w młodości pisał i drukował wiersze. Cóż, pisał je i drukował między innymi w programowych publikacjach Konfederacji Nowego Romantyzmu założonej przez bardzo źle widzianego w tych kręgach towarzyskich Bohdana Urbankowskiego. Było to więc bardzo dalekowzroczne i roztropne milczenie.

[4] Sam Babbage twierdził we wspomnieniach, że wprawdzie algorytm do obliczania liczb Bernoulliego był jego autorstwa, ale Lady Lovelace znalazła w nim poważny błąd (nie wiadomo jednak jaki):

"We discussed together the various illustrations that might be introduced: I suggested several, but the selection was entirely her own. So also was the algebraic working out of the different problems, except, indeed, that relating to the numbers of Bernouilli [sic!], which I had offered to do to save Lady Lovelace the trouble. This she sent back to me for an amendment, having detected a grave mistake which I had made in the process" (Charles Babbage, Passages from the Life of a Philosopher, Longman, Londyn 1864 s. 136).

Nb. Ada Lovelace i tak zostałaby unieśmiertelniona w informatyce, gdyż wspomniał o niej Alan Turing w swej klasycznej pracy Maszyna licząca a inteligencja. Turing rozpatruje tam zastrzeżenie Lady Lovelace (Lady Lovelace's Objection), że maszyna analityczna Babbage'a niczego nie tworzy, a jedynie wykonuje to, co my polecimy jej wykonać. A zatem nie może myśleć! Zob. A[lan] M[athison] Turing, Computing Machinery and Intelligence, "Mind", tom. LIX, nr 236, październik 1950, s. 450: "Our most detailed information of Babbage's Analytical Engine comes from a memoir by Lady Lovelace. In it she states, «The Analytical Engine has no pretensions to originate anything. It can do whatever we know how to order it to perform» (her italics)".

[5] Randeep Ramesh, Homeless Poles living on barbecued rats and alcoholic handwash, theguardian.com, 12 sierpnia 2010.

[Dopisek] Po latach ze zdumieniem stwierdziłem, że w miejską legendę o strychninie w szczurzym ogonie wierzy także generał Roman Polko. Zbigniew Mikołejko był (dopisuję to już po jego śmierci) humanistą, a więc bajarzem, a w wypadku kogoś takiego słaby kontakt z rzeczywistością nie jest zbyt groźny. Natomiast fantazjujący generał to zgroza. W dodatku nie była to jakaś marginalna fantazja, lecz dotyczyła "instrukcji bytowania", którą generał zostawiłby swoim żołnierzom mającym samodzielnie przetrwać w lesie.

"A co by w niej było?

- To standardowa instrukcja wojskowa mówiąca o tym, że szczura można zjeść, byle nie ruszać ogona, bo jest tam strychnina, a dżdżownice nadają się do zagęszczania zupy" (Szczura się je bez ogona. Z generałem Romanem Polko rozmawia Krystyna Romanowska, "Gazeta Wyborcza", 5-6 października 2024, s. 26; ktoś w redakcji najwidoczniej tak się tą bujdą zafascynował, że dał ją jako tytuł całego wywiadu).

[6] Istnieje domysł (i pewnie to on obił się Mikołejce o uszy), że Łaski stracił część biblioteki Erazma, gdy sam opuszczał Anglię i jego statek wskutek sztormu musiał zawinąć do Danii. Ale to tylko domysł.

"When Łaski fled England for the continent in 1553, he probably lost some of his books in the storm that drove the ship off course in the channel and forced it to land in Denmark - although, however plausible this may seem, there is no conclusive proof of it. But there is no doubt about the heavy losses that the library suffered soon after Łaski had returned to Emden in early December of that year. In 1554 some of his books were sold" (Egbertus van Gulik, Erasmus and His Books, przekład J. C. Grayson, University of Toronto Press, Toronto - Buffalo - Londyn 2018, s. 8).

Dalej też zachowuje swoją wartość praca Konstantego Żantuana: Erasmus and the Cracow Humanists. The Purchase of His Library by Łaski, "The Polish Review", tom X, nr 2, Wiosna 1965. Żantuan przyjmuje, że Łaski znaczną część biblioteki Erazma przekazał swemu przyjacielowi, Albertowi Hardenbergowi, którego biblioteka została zniszczona w 1580 roku w wyniku działań wojennych. "This is the most probable solution to the mysterious disappearance of the precious collection, since, in spite of a thorough search, only a few books from Erasmus' library were found" (s. 32).

[Dopisek] Biblioteka Erazma staje się czasem pożywką do snucia jeszcze bardziej księżycowych fantazji, aż żenująco niedorzecznych.

"Ja trzymam się tego, co kiedyś przeczytałem. Mianowicie że Erazm z Rotterdamu miał w swojej bibliotece czterysta egzemplarzy, i to były wszystkie książki, jakie do tamtego czasu powstały. Zasób całej wiedzy o świecie został zawarty w tych czterystu książkach i Erazm je wszystkie posiadał. Wyobrażam sobie, że ja też mam tylko te czterysta książek". Tak mówi pisarz Krzysztof Varga w książce Aleksandry Rybki Pokaż mi swoją bibliotekę (Wydawnictwo Znak, Kraków 2020, s. 333; wyróżnienie moje).

[7] Zazwyczaj w mężczyźnie w cylindrze widzi się dziś artystę lub ogólnie - przedstawiciela burżuazji, bo przecież cylinder jest tak burżuazyjny. Ale - jak przypomniał David Bellos - gdy obraz po raz pierwszy wystawiono, wszyscy widzieli w tej postaci robotnika!

"It is a striking fact that not one description of the painting from 1863 to the present day identifies the young man as anything other than a bourgeois - and the reviews of 1831 are unanimous in seeing the figure as a worker. In the eyes of the painting's first viewers, the young man's dress carries quite unambiguous social meaning, and it is not the meaning that we expect. [...] It is not that the silk hat is ill-fitting or obviously stolen: it is simply not a class symbol in 1831 as it has become today" (David Bellos, In the Mind's Eye. The Meanings of Liberty Guiding the People, [w:] The Process of Art. Essays on Nineteenth-Century French Literature, Music, and Painting in Honour of Alan Raitt, redakcja Mike Freeman, Elizabeth Fallaize, Jill Forbes, Toby Garfitt, Reger Pearson i Janis Spurlock, Clarendon Press, Oxford 1998, s. 20-21).

[8] Grecy, owszem, z upodobaniem przedstawiali nagich walczących wojowników, ale była to wyłącznie konwencja artystyczna, która zresztą przetrwała wieki i jeszcze na późnych rzymskich monetach można znaleźć wizerunki władców w pozie "heroicznej" - tylko z włócznią i tarczą na nagim ciele. W wojnie peloponeskiej (oraz w innych wojnach) nikt tak rzecz jasna nie walczył. Tukidydes świadkiem.

Nb. na bałamuctwo o nagich hoplitach można się natknąć także w polskiej Wikipedii ("a bywało, że hoplici walczyli w samych chlamidach, a nawet nago"; hasło "Hoplici"), która powołuje się na Dzieje Grecji Hammonda. Tyle że u Hammonda na podanej stronie niczego podobnego nie ma (ani na żadnej innej stronie w tej książce).

Nie znaczy to, że nagich wojowników w ogóle nie było. Owszem, byli (zob. choćby Jacek Banaszkiewicz, "Nadzy wojownicy". O średniowiecznych pogłosach dawnego rytu wojskowego, [w:] Człowiek, sacrum, środowisko. Miejsca kultu we wczesnym średniowieczu. Spotkania Bytomskie IV, redakcja Sławomir Moździoch, Wrocław 2000, s. 11-25), ale akurat nie w Grecji Tukidydesa (jeśli pominąć nagość artystyczną i rytualną, na przykład spartańskie święta Gymnopediów).

Przekonanie, jakoby podczas rzezi galicyjskiej z rozmysłem oszczędzano kobiety z powodów eugenicznych, to dziwaczna bajka, być może wysnuta z Turonia Żeromskiego. Kobiety również mordowano, aczkolwiek znacznie rzadziej, gdyż austriaccy urzędnicy płacili za trupy mężczyzn. Kazano panów rżnąć, bo kobieta wtedy politycznie niewiele znaczyła. Niemniej i takie wypadki się zdarzały. Antoni Tessarczyk we wczesnej relacji tak opisuje morderstwo dokonane na małżonce Onufrego Wolskiego:

"Odebrano jéj znaczną ilość pieniędzy i kosztowności, które przy sobie miała, zdarto z niéj suknie i obnażoną powrozami pokrępowaną, rzucono na ziemię. W tym stanie zostawała znaczny przeciąg czasu, wystawiona na najochydniejsze najgrawania, śmiechy i szyderstwa. Po czém kłuli jéj ciało widłami i osękami, póki wśród takich męczarni życia nie zakończyła. Na te okrutne morderstwa aż dreszcz człowieka przejmuje" (A[ntoni] Tessarczyk, Rzeź galicyjska 1846 r. czyli szczegółowy opis dokonanych morderstw, rozbojów i łupieztw, wraz z ważniejszymi wypadkami, jakie tym okropnym scenom towarzyszyły w związku z intrygami biórokracyi, Kraków 1848, s. 11-12).

Garść nazwisk pomordowanych kobiet można też znaleźć w spisie ks. Dembińskiego (zob. Ks. Stefan Dembiński, Rok 1846. Kronika dworów szlacheckich zebrana na pięćdziesięcioletnią rocznicę smutnych wypadków lutego, Jasło 1896, s. 427-433).

Inne bałamuctwa prof. Mikołejki wyglądają jak wieści z alternatywnej rzeczywistości. W tym równoległym świecie Ignacy Rzecki (ten z Lalki) uprawia gimnastykę (s. 206; u Prusa są to coniedzielne podskoki i przysiady, nieco komiczne, co trudno uznać za "uprawianie"), a stan wojenny przygotowują cybernetycy pod wodzą docenta Kosseckiego (awansowanego na profesora): "Wiem, że stan wojenny przygotowywał zespół cybernetyków społecznych pod kierunkiem profesora Józefa Kosseckiego, który brał pod uwagę różne mentalne kwestie, przede wszystkim - strach" (s. 369). Całkiem inaczej rozwija się też sytuacja polityczna:

"Jeśli Polska nie dozna jakiejś traumy ekonomicznej, kryzysu, załamania się porządku liberalno-demokratycznego, doprowadzi to do marginalizacji Kaczyńskiego. Coraz więcej osób zacznie bowiem korzystać z dobrodziejstw gospodarki, wolnego rynku, więcej będzie młodych wykształconych ludzi i coraz mniej tych odtrąconych. Ale, nie daj Boże, przyjdzie kryzys, wtedy Jarosław Kaczyński odniesie sukces, bo rozżalonych przybędzie.

Na szczęście, niezależnie od różnych traum przydrożnych, których doznajemy, takich albo innych niedogodności albo błędów, Polska nie znajduje się w sytuacji dramatycznego załamania" (s. 120).

[9] Główną rolę w reformie procesów o czary odegrał inkwizytor Alonso de Salazar Frías. Ale Gustav Henningsen sugeruje, że do tego przesilenia doszło także dlatego, ponieważ w Kraju Basków jednak przebrano miarkę. Gdyby potraktować na serio wszystkie donosy, oskarżenia i samooskarżenia, trzeba by uznać, że większość mieszkańców tego regionu para się czarostwem. Zob. Gustav Henningsen, The Greatest Witch-Trial of All. Navarre, 1609-14, "History Today", tom 30, listopad 1980, s. 39: "The principal reason for the brief existence of this dangeorus phenomenon was its monstrous form. In some villages it could result in more than half inhabitants being denounced as witches: children, women and men; young and old; rich and poor; clerics and laity - no social group escaped".

[10] To wiedza elementarna, na poziomie hasła z Wikipedii. Kto chciałby wiedzieć o tym więcej, niech zajrzy na przykład do łatwo dostępnej i obudowanej naukowym aparatem książki Katarzyny Smyk Choinka w kulturze polskiej. Symbolika drzewka i ozdób (UNIVERSITAS, Kraków 2009); s. 30: "Niewątpliwie zwyczaj choinki przejęliśmy od Niemców, co funkcjonuje także współcześnie w świadomości potocznej". Dalej cytuję jako Choinka.

[11] Witold Klinger, Obrzędowość ludowa Bożego Narodzenia. Jej początek i znaczenie pierwotne, Fiszer i Majewski, Poznań 1926, s. 50. A sam Gołębiowski pisze o tym tak:

"Przejęty od Prusaków jest zwyczaj w Warszawie, upominkiem dla dziéci na wilią: sosenka z orzechami włoskiemi złocistemi, cukierkami, jabłuszkami i mnóstwem świéczek, lub kawałków stoczka różnokolorowego. Czasem pomiędzy gęstwiną wyrobiona szopka, i w niéj narodzenie pańskie, czyli z wosku starannie wyrobione dziécie w żłobku leżące, patrząca nań czule N. Panna i S. Józef; chuchają na dziecinę wół i osioł, przybiegają pastérze, ulatują anioły, a wszystko jak najbogaciéj oświecone" (Łukasz Gołębiowski, Lud polski, jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 318-319).

Nb. pierwsze zdanie cytuje również Katarzyna Smyk w Choince (s. 32), ale robi przy tym pięć (!) błędów i dodatkowo myli stronę, więc chyba cytuje z drugiej albo i z trzeciej ręki.

[12] Tak jedną z wersji tej legendy streszcza Tanya Gulevich:

"Another Christian legend attributes the Christmas tree to Martin Luther (1483-1546). One Christmas Eve the great religious reformer found himself walking through the woods. The beauty of the stars shining through the branches of the fir trees deeply moved him. He cut down a small tree, brought it home with him, and covered it with lit candles, explaining to his family that its light and beauty represented Christ, the light of the world" (Encyclopedia of Christmas and New Year's Celebrations, 2nd Edition, Omnigraphics, Detroit 2003, s. 168).

Zbigniew Mikołejko i banki gniewu
albo jak być ekspertem

Teza, że "elity" dręczyły przez ostatnie 27 lat "prostego człowieka", to kolejny po mitycznej opowieści o katastrofie smoleńskiej i rzekomym zamachu resentyment dorzucony do kapitałów PiS-owskiego banku gniewu - jakby to zjawisko nazwał niemiecki filozof Peter Sloterdijk.
- objaśnia uczenie profesor Zbigniew Mikołejko w obszernym wywiadzie dla "Gazety Wyborczej" [1].

On za to czuje się udręczony przez polskich chamów, roszczeniowe kobiety w wieku rozrodczym i, naturalnie, przez Jarosława Kaczyńskiego. Niezbyt to oryginalne jak na profesora. Gniewa go też, że dziś rządzą Polską "biali mężczyźni", ale nie mówi, skąd wziąć kolorowych, a i sam na dołączonym do wywiadu zdjęciu wygląda cokolwiek blado.

Mniejsza jednak o poglądy. Wstyd natomiast, gdy profesor z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN fantazjuje w sprawach elementarnych, bez znajomości których dawniej nie dopuszczano do matury.

Trzy przykłady.

Wedle Mikołejki, "[...] jesteśmy wciąż społeczeństwem nieuczestniczenia: nie czytamy, nie bierzemy udziału w wyborach, nie obchodzi nas zbytnio sfera publiczna" i ta "tradycja niepartycypacji" ciągnie się podobno już od dawna. Dlatego dziesięciomilionowa Solidarność stopniała do garstki konspiratorów. Dlatego "[p]rzez Armię Krajową i powiązane z nią struktury cywilne przewinęło się jakieś 200 tys. ludzi".

Jak wynika z kontekstu, dla Mikołejki jest to zaledwie 200 tys. ludzi, gdyż reszta Polaków gnuśniała pogrążona w "tradycji niepartycypacji". Tymczasem w lipcu 1943 roku

Armia Krajowa rozrosła się [...] do potężnej, jak na ówczesne warunki, siły i liczyła około 300 000 zaprzysiężonych ludzi. Następnego roku, w chwili wybuchu Powstania Warszawskiego, dosięgła liczby 380 000 żołnierza [2].
Mowa tu o stanie osobowym żołnierzy, bo gdyby wziąć pod uwagę "struktury cywilne" oraz zsumować wszystkich tych, którzy się przez AK choćby tylko "przewinęli", liczby te należałoby przynajmniej podwoić. Owszem, była to armia na ogół mizernie uzbrojona, ale też z tego powodu akces do niej wymagał szczególnie silnej motywacji "partycypacyjnej". Jeśliby zaś liczebność Armii Krajowej uznać za świadectwo polskiego "nieuczestniczenia", to cóż w takim razie powiedzieć o zachowaniu innych społeczeństw europejskich pod niemiecką okupacją? Że zredukowały się do formy przetrwalnikowej, jak to praktykują niektóre bakterie?

Już w następnym zdaniu profesor Mikołejko wygłasza bliźniacze głupstwo:

A gorzej jeszcze było w powstaniu styczniowym, w którym brało udział 20-30 tys. osób, najczęściej młodych chłopców, gimnazjalistów, studentów, drobnej szlachty, leśniczych, z rzadka chłopów, z których większość kolaborowała z Rosjanami, niekiedy dobijając i obrabowując rannych powstańców - z nędzy, nieświadomości, głupoty. Pisał o tym Żeromski, ale kto go dziś pamięta.
Otóż 20-30 tys. to jedynie szacunkowa liczba partyzantów "czynnych jednorazowo w polu". Wszystkich uczestników powstania było znacznie więcej: prawdopodobnie ponad 100 tysięcy, a może nawet blisko 200 tysięcy [3]. Natomiast żadne dane nie potwierdzają ani nadzwyczajnej obfitości gimnazjalistów i studentów wśród powstańców, ani też nadzwyczajnej rzadkości chłopów. Przeciwnie, w aktach władz carskich - dotyczących, rzecz jasna, powstańców pochwyconych - chłopi są reprezentowani wręcz zaskakująco licznie.
Najwyższy procent uczestników chłopów (ok. połowy) ma gubernia lubelska. Następnie idzie radomska (42%); warszawska (37%); grodzieńska (36%). We wschodniej Białorusi i na Ukrainie uczestnictwo chłopów spada do kilku lub kilkunastu procent [4].
Dane to wprawdzie ułomne i niepewne, ale nie aż tak, by można było całą tę statystykę wywrócić do góry nogami. W każdym razie więcej ona warta niż późne poetyckie wizje Żeromskiego [5].

Nie jest też prawdą lekkomyślnie rzucone w wywiadzie zdanie:

Na większości terenów dzisiejszej Polski pańszczyznę zlikwidowano dopiero pod koniec XIX wieku, w latach 1861-1872, a jej resztki tzw. żelarkę na Spiszu i Orawie, dopiero w 1931 r.!
W roku 1872 ostatecznie uregulowano w zaborze pruskim kwestię odszkodowań za chłopskie świadczenia na rzecz kościołów, szkół oraz innych instytucji nieobjętych ustawą z marca 1850 roku. Wygląda więc na to, że Mikołejce pomieszały się dwa zjawiska historyczne, o których mnie uczono jeszcze w szkole podstawowej: zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów. Zjawiska wprawdzie ze sobą powiązane, niemniej jednak różne. Gdy ktoś tak olśniewająco sypie datami, można oczekiwać od niego większej odpowiedzialności za słowo.

A wtręt o żelarce to już wyłącznie prawno-socjologiczna ciekawostka. Nb. jeśli wolno nazwać "pańszczyzną" sytuację, w której odpracowuje się należność za korzystanie z nieruchomości (a głównie do tego sprowadzała się żelarka w II RP [6]), to można by na podobnej zasadzie, cum grano salis, nazywać "pańszczyzną" pracę konieczną do spłaty kredytu mieszkaniowego, zwłaszcza gdy końca tej spłaty nie widać, bo na razie jest problem ze spłacaniem samych odsetek [7].

Lubi też profesor Mikołejko podpiąć do banalnej myśli głośne nazwisko:

To zauroczenie skutecznością siły. Już Erazm z Rotterdamu w "Pochwale głupoty" zwracał na to uwagę: człowiek rozumny ma wątpliwości, waha się z podjęciem decyzji, rozważa "za" i "przeciw". A cham idzie jak w dym, bez wątpliwości, bez skrupułów i rozterek duchowych.
Ale w Pochwale głupoty Erazma nie ma uwag o wątpliwościach i wahaniach człowieka rozumnego. To właśnie ludziom rozumnym zapewnia szczęście
ich własna sobiemiła Filautia [czyli miłość własna], ponieważ zbrojni w trzy sądy sylogizmu odważają się bez wahania na walkę z byle kim o byle co.
A gdyby nawet życzliwie przyjąć, że Mikołejce chodziło jedynie o pewien ogólny klimat myśli erazmiańskiej, to i tak trudno uznać tę wypowiedź za celną charakterystykę. Albowiem to właśnie umysłowość scholastyczna (którą Erazm ośmieszał) była skłonna do subtelnego roztrząsania rozmaitych pro i contra, natomiast odrodzenie (miłe Erazmowi) jawiło się na jej tle jako znacznie bardziej "chamskie", idące bez zbędnych skrupułów i rozterek "jak w dym" [8].

Na koniec jeszcze uwaga o "banku gniewu" z otwierającego tę notkę cytatu.

Peter Sloterdijk wymyślił tę metaforę do opisu działania partii lewicowych [9], tymczasem odkąd książka Sloterdijka wyszła po polsku (rok 2011), Mikołejce niemal wszystko kojarzy się z "bankami gniewu".

W listopadzie 2012 roku napomknął o "ekonomii gniewu, który zostaje zużyty jako pewna siła ideologiczna" i zaraz dopowiedział, że w Polsce "bardzo dobrze to widzimy". Później zaś przeszedł do analizowania "bojówek rytualnych", które maszerowały 11 listopada [10].

W czerwcu 2013 roku zastanawiał się z Marcinem Mellerem, czy Polacy się myją, po czym rozmowa zeszła na polskie feministki i okazało się, że tworzą one "tak zwane banki gniewu (określenie Petera Sloterdijka), a te wynoszą do władzy ideologów" [11].

W styczniu 2015 roku komentował dla radia RDC zamach w redakcji "Charlie Hebdo", więc oczywiście o "bankach gniewu" też musiało tam być [12].

Z kolei w marcu 2015 roku snuł w wywiadzie dla Wirtualnej Polski rozważania o tym, jak katastrofa smoleńska stała się "zaczynem takiego banku gniewu, który można spożytkować publicznie" [13].

Nie minęły zaś nawet dwa miesiące, a już w maju 2015 roku ustalił, że to "ludzie Kaczyńskiego" tworzą "swoisty «bank gniewu», jak nazywa podobne nagromadzenie resentymentów i zapalczywości niemiecki filozof Peter Sloterdijk". Co dziwne, sam też wtedy czuł gniew. "A czasem też czuję i wściekłość" - dodał [14].

W marcu 2016 roku dostrzegł banki gniewu w mechanizmach Państwa Islamskiego oraz w społeczności Radia Maryja [15].

Natomiast w kwietniu 2016 przeanalizował "religię smoleńską" i - cóż za niespodzianka! - stwierdził, że opiera się ona na tym, "co można nazwać «bankiem gniewu»" [16].

Teraz jest czerwiec, miesiąc "PiS-owskiego banku gniewu", ale uniwersalny profesor Mikołejko z pewnością zaskoczy Czytającą Publiczność jeszcze niejedną bankową demaskacją.

Można właściwie przyjąć, że mamy to jak w banku [16a].

[1] Jeden drugiemu wchodzi na głowę. Ze Zbigniewem Mikołejką rozmawia Aleksandra Klich, "Gazeta Wyborcza", 25-26 czerwca 2016, s. 21.

[2] Tadeusz Bór-Komorowski, Armia podziemna, posłowie Władysław Bartoszewski, opracowanie naukowe i przypisy Andrzej Krzysztof Kunert, Wydawnictwo Bellona i Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa 2009, s. 165. Są to liczby trudne do weryfikacji i zapewne wyolbrzymione. Można też założyć, że "zaprzysiężonych" było bez porównania więcej niż tych, których dałoby się w razie czego zmobilizować, a tych z kolei znacznie więcej niż jako tako uzbrojonych, a więc stanowiących rzeczywistą armię. Chodzi więc raczej o krąg konspiratorów.

[3] Stefan Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 555-556: "Współcześnie oceniano, że liczba partyzantów czynnych jednorazowo w polu nigdy nie przekroczyła 20 (inni mówią 30) tysięcy. [...] Przyjmując ostrożny szacunek 300 ludzi na oddział - szacunek uwzględniający przepływ ludzi z partii do partii - dochodzimy w istocie do 20 z górą tysięcy walczących w ciągu lata. Przez cały czas powstania walczyło ich kilka razy więcej. Przepływ przez partyzanckie szeregi był wyjątkowo szybki. Mało która partia utrzymywała się w polu dłużej niż kilka tygodni. Oddziały szły w rozsypkę, bywały rozwiązywane, albo uchodziły za granicę. Część tylko ocalałych kombatantów, i to zapewne mniejsza, przechodziła bez zwłoki do nowych oddziałów. Innym już wystarczała pojedyncza partyzancka przygoda. [...] Jeśli, jak powiedziano, z górą 20 tysięcy ludzi stało pod bronią w polu latem 1863, liczbie tej odpowiada więcej niż drugie tyle powstańców poległych, zbiegłych i zesłanych. Nie możemy obliczyć wszystkich partyzantów 1863 r., ale wiemy, że było ich wiele dziesiątków tysięcy".

W innym miejscu Kieniewicz podaje, że liczbę samych tylko powstańców zesłanych później na Syberię "ocenia się na 38 tys" (s. 738). A przecież wielu wcielono do armii carskiej, wielu też zbiegło za granicę albo jakimś sposobem uniknęło represji. Wielu wreszcie padło w boju, a blisko tysiąc stracono w egzekucjach.

[4] Stefan Kieniewicz, Powstanie styczniowe, op. cit., s. 556.

Zresztą pisał już o tym Józef Piłsudski w bardzo znanej broszurze Rok 1863:

"[...] udział włościan w powstaniu zwiększał się z każdym miesiącem jego trwania. Można powiedzieć, iż z rozpoczęciem zimowej kampanii z r. 1863 na 1864 w wielu miejscach powstanie opierało się jedynie na włościanach i na ich życzliwej opiece nad oddziałami. [...] Następnie zaznaczyć chciałbym niedostatecznie szeroko znany fakt, że uwłaszczenie włościan na całej przestrzeni, objętej powstaniem, uprzywilejowało stan włościański pod względem materialnym w znacznie wyższym stopniu, niż się to stało w rdzennej Rosji. Jeżeli więc mówić o zmianach w strukturze socjalnej olbrzymiego państwa carów, to powstanie i konieczność konkurencji z dekretami Rządu Narodowego zmieniły tę strukturę znacznie poważniej u nas, niż w Rosji" (Józef Piłsudski, Pisma zbiorowe. Wydanie prac dotychczas drukiem ogłoszonych, tom VI, Instytut Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1937, s. 151).

[5] Już Kleiner zwrócił uwagę na liryczny i ahistoryczny ton u Żeromskiego, gdy idzie o powstanie styczniowe: "Przedstawieniu jego [tj. powstania] odebrał, o ile to było możliwe, wszelką historyczność. Nie zajmuje się żadną historyczną postacią. [...] Tak samo w cień usuwa wypadki dziejowe; nie zajmuje się nigdzie szerszem tłem faktów" (zob. Juliusz Kleiner, Żeromski jako poeta powstania styczniowego, [w:] tenże, Sztychy, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów - Kraków - Warszawa 1925, s. 74).

Kleiner posłał Sztychy Żeromskiemu, Żeromski zaś podziękował uprzejmie, więc chyba nie uważał tego ujęcia za rażąco chybione. Zob. Stefan Żeromski, Pisma zebrane, t. 39: Listy 1919-1925, opracował Zdzisław Jerzy Adamczyk, Czytelnik, Warszawa 2010, s. 461.

[6] Ustawa z dnia 20 marca 1931 r. o likwidacji stosunków żelarskich na Spiszu w artykule 1 nazywała żelarzami osoby, "które wzamian za wykonane robocizny na rzecz właścicieli ziemskich mają w użytkowaniu pewne nieruchomości" (Dziennik Ustaw, 1931, nr 37, s. 589; pisownia oryginału).

[7] Badacze podkreślają, że "poddaństwo chłopów na Spiszu nie miało znamion poddaństwa osobistego, a jedynie gruntowego. W związku z powyższym pan ziemski nie miał prawa ani sądzić mieszkańców wsi, ani ich karać, a sami włościanie mieli prawo przenieść się na inną ziemię" (zob. Bartosz Lewandowski, "Raniutko woła nas pański gazda na robotę...", czyli stosunki pańszczyźniane na polskim Spiszu i Orawie w okresie II Rzeczypospolitej i działania prawne państwa podejmowane w celu ich regulacji, [w:] Possessio ac iura in re. Z dziejów prawa rzeczowego, redakcja Maciej Mikuła, Władysław Pęksa, Kamil Stolarski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012, s. 163). Jeśli zaś syn żelarski poszedł w świat, nikt go po śmierci ojca nie gonił do odpracowania zaległych powinności. Z kredytami bankowymi bywa dziś gorzej.

[8] Erazm z Rotterdamu, Pochwała głupoty, przełożył i objaśnił Edwin Jędrkiewicz, wstęp Henryk Barycz, Ossolineum, Wrocław 1953, s. 106. A tak pisał Erazm o scholastykach:

"Cała kupa różnych systemów scholastycznych robi te okrutnie subtelne subtelności jeszcze subtelniejszymi, tak że łatwiej się wydostać z labiryntu niż z tej plątaniny realiów, nominaliów, tomistów, albertystów, okkamistów i skotystów, a nie wszystkich przecie wymieniam, lecz tylko co najważniejszych. Tacy oni wszyscy okrutnie uczeni, tacy trudni, że, myślę ja, sami apostołowie innym, niż byli, musieliby być duchem natchnieni, gdyby z tym nowym rodzajem teologów w dysputy o tych sprawach musieli się wdawać" (s. 110-111).

[9] "Bank gniewu", czyli instytucjonalne zarządzanie zasobami społecznego resentymentu (tu Sloterdijk odwołuje się naturalnie do Nietzschego), w swojej najpełniejszej formie pojawia się w historii jako "komunistyczny bank światowy gniewu". Niemniej gospodarowanie gniewem to funkcja wszystkich partii lewicowych:

"Nasza definicja stwierdza, że do funkcji partii lewicowych należy organizowanie thymós pokrzywdzonych. Nadają one relacji między kapitałem gniewu a żądaniem godności pragmatyczną, medialną i polityczną postać. Podstawą funkcjonowania partii lewicowych jest złożona ich klientom obietnica wypłacania tymotejskich zysków z kapitału w formie podwyższonego poczucia własnej godności i zwiększonej potęgi w przyszłości, jeśli tylko zrezygnują z momentalnego odreagowania swego gniewu" (Peter Sloterdijk, Gniew i czas. Esej polityczno-psychologiczny, przełożył (beznadziejnie) Arkadiusz Żychliński, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2011, s. 162-163).

"Lewicowość" rozumie Sloterdijk szeroko. Według niego, "dyrektywy Lenina z późnej jesieni 1917 roku wywołały pierwsze autentyczne inicjatywy faszystowskie XX wieku. Wobec nich Mussoliniemu i jego klonom pozostała już tylko rola epigonów" (s. 169). I jeszcze dobitniej: "Faszyzm jest socjalizmem w jednym kraju - bez planowania internacjonalistycznych uzupełnień" (s. 172).

[10] Opowiedzieć przeszłość. Ze Zbigniewem Mikołejką rozmawia Anna Zawadzka, "Academia" 2012, nr 4. Również w tej rozmowie Mikołejko powtarza bzdurę o tym, że do powstania styczniowego "całe klasy gimnazjalne poszły, drobna szlachta, trochę chłopów. 20-30 tysięcy osób poszło - i koniec". I dokłada kolejną: "Polacy zamordowali 200-300 tysięcy ukrywających się Żydów. Takiej skali nie wypada lekceważyć". Kto chciałby wiedzieć, jak takie niefrasobliwe wyliczenia powstają, niech zajrzy do notki "Krzysztof Persak cytuje Christophera R. Browninga albo biedni Niemcy patrzą na krwiożerczych Polaków".

Nb. w swoje zmyślenia wciąga profesor Mikołejko nawet Arystotelesa:

"Jest taka moja ulubiona maksyma Arystotelesa: «Miasto tworzą różni ludzie, gdyby nie byli różni, nie byłoby miasta». I chcę, żeby to pojęcie - pojęcie różnicy jako podstawy wspólnoty - było «wtatuowane» w świadomość".

W rzeczy samej, Mikołejko parokrotnie tę maksymę cytował, między innymi jako motto do swojego artykułu Imperatyw ekumenizmu zamieszczonego w "Przeglądzie Filozoficznym" (2006, nr 1). Tyle że Arystoteles nigdy czegoś takiego nie napisał. Najbardziej podobny do tej maksymy ustęp z Polityki brzmi tak:

"Państwo [πόλις] składa się jednak nie tylko z większej liczby osób, ale i z osób różnorodnych; bo z osób zupełnie jednakich państwo powstać nie może" (1261a, przekład Ludwika Piotrowicza).

Ale Arystotelesowi bynajmniej nie chodziło o różnorodną tożsamość mieszkańców polis, czy o "pojęcie różnicy jako podstawy wspólnoty". Nie był on też żadną miarą zwolennikiem jakiegoś niefrasobliwego multi-kulti! Przeciwnie, przypominał, że "gminy, które przyjęły w szeregi obywatelstwa obcych, czy to już przy założeniu miasta, czy i później, przechodziły po największej części wstrząsy wewnętrzne" (1303a). I dawał tego liczne przykłady. Obywatele Antissy najprzód zlitowali się nad wygnańcami z Chios, a potem byli zmuszeni przemocą ich wyrzucić. Gorzej powiodło się mieszkańcom Zankle, którzy przyjęli Samijczyków, a ostatecznie sami zostali przez nich wypędzeni.

W rzeczywistości Arystotelesowi chodziło o rzecz banalną: że "państwo wówczas dopiero będzie państwem, gdy wspólnota jego ludności dojdzie do stanu samowystarczalności" (1261b), czyli powinno znaleźć się w niej miejsce zarówno dla cieśli, jak i dla szewców, tkaczy, garncarzy etc. etc., a także dla zawodowych polityków, "bo jasną jest rzeczą, że zawsze lepiej rządzą ci sami ludzie, jeśli to tylko możliwe" (1261a). Tako rzecze Arystoteles, a wy myślcie sobie o tym, jak tam chcecie.

[11] Wrzask niedomytych Polaków. Ze Zbigniewem Mikołejką rozmawia Marcin Meller, newsweek.pl (strona zarchiwizowana).

[12] Mikołejko: Atak na "Charlie Hebdo" to próba okiełznania buntu i śmieszności, rdc.pl (strona zarchiwizowana).

[13] Zbigniew Mikołejko: cały czas istnieje smoleński "bank gniewu", wiadomosci.wp.pl (strona zarchiwizowana).

[14] Mikołejko: PiS robi pseudorewolucję. To tandetny i makiaweliczny projekt zawłaszczania państwa, gazetakrakowska.pl (strona zarchiwizowana).

[15] Zbigniew Mikołejko, Sacrum na rozdrożach, charaktery.eu (strona zarchiwizowana).

[16] Temat dnia "Gazety Wyborczej": "Bank gniewu" i ofiara założycielska IV RP. Prof. Zbigniew Mikołejko i Roman Imielski o "religii smoleńskiej", wyborcza.pl (strona zarchiwizowana).

[16a] Moje słowa sprawdziły się szybciej, niż przypuszczałem. Już na początku lipca uniwersalny profesor Mikołejko znowu powoływał się na Petera Sloterdijka i perorował o "bankach gniewu" - tym razem w internetowym programie Tomasza Lisa. Przy okazji wydało się, że profesor nawet nie umie poprawnie wymówić nazwiska 'Sloterdijk'. Wymawia je mianowicie 'Szloterdijk', niby z niderlandzka, lecz nie do końca (Holender powiedziałby raczej coś brzmiącego jak 'Szlouterdajk'). Tymczasem Peter Sloterdijk jest Niemcem i Niemcy wymawiają jego nazwisko 'Sloterdajk'. Nie 'Szlo', ale 'Slo' i nie 'dijk', ale 'dajk'. Swoją drogą, zrobić dwa błędy w nazwisku ulubionego filozofa to rzadka sztuka (wymowę profesora Mikołejki można odsłuchać tutaj, pod koniec 42 minuty).

Przy okazji jeszcze dwa inne znane nazwiska, które sprawiają kłopoty polskim profesorom. Emil Cioran, to 'Emil Czoran', nie zaś 'Emil Ćoran', A Simone Weil to 'Simon Wei', nie zaś 'Simon Wajl'.

[Dopisek] Pan Roman Żuchowicz uprzejmie powiadomił mnie, że "banki gniewu" są nadal stałym punktem programu w występach prof. Mikołejki. W kwietniu 2017 roku prof. Mikołejko po raz kolejny gościł w programie Tomasza Lisa i znów profesorowi z analizy wyłonił się gniew, znów był "Szloterdijk" i "banki gniewu", o czym można posłuchać tutaj w okolicach 22 minuty.