3 lipca 1833 roku Mickiewicz zawiera umowę z Aleksandrem Jełowickim, wtedy wydawcą, wcześniej kanonierem w powstaniu listopadowym, później zaś księdzem i spowiednikiem Mickiewicza (a także Chopina). Jej trzeci punkt brzmi następująco:
Adam Mickiewicz obowiązuje się złożyć w ręce Aleksandra Jełowickiego rękopism poematu oryginalnego pod tytułem Tadeusz ostatecznie przygotowany do druku, a to zaraz po ukończeniu tegoż poematu, zlewając na Aleksandra Jełowickiego prawo wydrukowania tego poematu w ilości trzech tysięcy egzemplarzów i przyrzekając nie drukować ani pozwalać drukować komu innemu tegoż poematu przez lat trzy, rachując od dnia wyjścia jego na świat [1].Poemat oryginalny "pod tytułem Tadeusz" to naturalnie Pan Tadeusz, wtedy jeszcze bardzo rozgrzebany i planowany na jakieś sześć ksiąg (Kronika 1832-1834, s. 233, 9 lipca 1833, wtorek. A, przypis 5). Mickiewicz sprzedał prawa do niego za 4000 franków, a ponieważ dorzucił jeszcze przekład Giaura, prawo do przedrukowania III części Dziadów oraz "prawo wyłączne uczynienia zupełnej edycji wszystkich pism jego" (też na trzy lata), pełny rachunek wyniósł 6500 franków.
"Ogromna suma. [...] Teraz tak za książki nie płacą" - doszedł po 160 latach do wniosku Jarosław Marek Rymkiewicz w książce pod tytułem Kilka szczegółów [2]. I zaraz zabrał się do rachowania, wiele wtedy co kosztowało w Paryżu: ile za obiad, ile za omnibus, ile za cygaro etc. Miał zaś Rymkiewicz w tym rachowaniu swój ukryty cel. Pragnął bowiem wyświetlić (choć może raczej - dopiero powołać z ciemności do istnienia) pewną tajemnicę z życia Mickiewicza: na co mianowicie wieszcz przepuścił całą tę fortunkę, skoro po niewielu miesiącach znów był goły jak wprzódy ("Adam także goły" - pisze inny poeta, Józef Bohdan Zaleski, w lutym 1834 roku; Kronika 1832-1834, s. 291).
Pojawia się więc tam zaraz w domyśle (czyli w rozpalonej wyobraźni Rymkiewicza) wątek romansowy - piękna księżniczka Łucja z Giedroyciów Rautenstrauchowa (starsza od Mickiewicza o pół roku, ale przeżyła go o lat przeszło trzydzieści). A wątek romansowy z księżniczką można, jak wiadomo, podliczyć dowolną sumą. Żadna nie wyda się zbyt wielka. Bo to i zbytkowne prezenta, może nawet klejnoty, i w teatrze cała loża dla dyskrecji wykupiona, i może jeszcze jaka tajna garsoniera... "Musiała to być - 6500 franków, quoi! - kosztowna kobieta" - wzdycha Rymkiewicz zazdrośnie (Kilka szczegółów, s. 103).
Domysły co do realności romansu Adama z księżniczką Łucją nie są z gruntu niedorzeczne. Jakieś (wątłe) poszlaki przecież się (zawsze) znajdą [3]. Zresztą sami powiedzcie, jak tu nie wierzyć w romans, gdy kobieta tak pisze o mężczyźnie:
Prócz czoła nic pana Hugo [Wiktora Hugo, tego od Nędzników] od reszty śmiertelnych nie różni i możnaby tysiąc razy go minąć nie zapytawszy, kto jest. Mickiewicz daleko bardziéj romantyczną ma powierzchowność: wyraz oczu jego nie do określenia; pod jego wzrokiem nieraz obojętnie przéjść nie można; gdy to spójrzenie z całą bystrością spuści się na ciebie, bądź pewnym, iż się wskróś przeszytym uczujesz. Niekiedy przymdlone się błąka... [4].Natomiast kalendarz tego romansu, tak jak został on opisany (wymyślony) w Kilku szczegółach, jest już bardzo naciągany: Adam najpierw okazuje się goły (finansowo), a dopiero potem romansuje i przepuszcza 6500 franków. A już rachunki, o mój Boże...!
Przede wszystkim Rymkiewicz, występując w roli księgowego, w ogóle nie bierze pod uwagę zobowiązań Mickiewicza. Zamiast w jego księgach rachunkowych najsamprzód na wskróś przeszyć spójrzeniem rubrykę "winien", odwraca od niej przymdlone oczy i widzi jedynie (jak zresztą każdy kreatywny księgowy) teraźniejsze mniemane bogactwo, czyli 6500 franków. "Banknoty leżą na stole [...]" (Kilka szczegółów, s. 96) [5]. Tymczasem Mickiewicz zaledwie w kilka dni po podpisaniu umowy z Jełowickim uwiadamia o niej swego brata Franciszka w następujących słowach:
Przedałem teraz znowu rękopism nowego poematu za frank[ów] 4000, którymi długi pokryłem, podróż opłacę i mam sobie znowu na rok kapitał [6].Czyli większa część pieniędzy już mu się była rozeszła, a w tym, że kapitał obliczony na rok wyczerpał się po siedmiu miesiącach, trudno doszukiwać się jakiejś niesamowitej tajemnicy. Zwłaszcza że podróż (do Stefana Garczyńskiego, poety, przyjaciela, umierającego na gruźlicę w Szwajcarii) okazała się znacznie kosztowniejsza, niż można było przypuścić [7].
Ale ja tu już kosztami umierania Stefana Garczyńskiego zajmować się nie będę, niech on sobie beze mnie umiera drogo w tej Szwajcarii, bo w Kilku szczegółach i w całych tych zabawach rachunkowych interesuje mnie już tylko jeden drobny szczegół, obiad za dwa franki w paryskim Palais-Royal. Daje on bowiem pouczający wgląd w ten szczególny (i bezczelny) sposób, w jaki można używać źródeł, by pod ich osłoną najbezwstydniej zmyślać.
A z obiadem za dwa franki było (według Rymkiewicza) tak.
Łucja z Giedroyciów Rautenstrauchowa informuje nas - Wspomnienia moje o Francji, rok 1839 - że w restauracjach znajdujących się w Palais-Royal za obiad, na początku lat trzydziestych, płaciło się 2 franki. Dość wystawny obiad: zupa, trzy dania mięsne, deser (ser lub owoce) oraz pół butelki wina. Rautenstrauchowa jadała i taniej, za półtora franka. To była nieźle sytuowana dama, księżniczka Łucja, a w galerii orleańskiej w Palais-Royal bywała wytworna publiczność. Księżniczka wspomina o truflach i homarach, które tam się kupowało. Można było z pewnością jadać znacznie taniej, przypuszczam, że w małych restauracjach kwartału łacińskiego obiad nie kosztował więcej niż pół franka, czyli 10 sous. Nie sądzę więc, aby trzydziestokilkuletni mężczyzna (bez wielkich wymagań) musiał wtedy wydawać dziennie na życie więcej niż półtora franka. Powiedzmy, 2 franki (Kilka szczegółów, s. 93).I co? Jesteście jak należy olśnieni wystawnością taniego paryskiego obiadu? Już samo "Palais-Royal" brzmi olśniewająco. A tu jeszcze te trufle i homary, które się wszędzie rozłażą, bo świeże i żywe, a księżniczka akurat wybiera sobie tego, który biega najżywiej w nadziei ucieczki do kraju wolnych homarów. Musicie zaś być olśnieni, bo kreatywne kalkulacje Rymkiewicza są potem fundowane głównie na taniości owej zupy i trzech dań mięsnych. Więc jeśli już przełkniecie tę (rzekomo) wystawną zupę, przełkniecie też gładko i te kalkulacje.
Tyle że Rymkiewicz ani słowem nie wspomina o najważniejszym: że ten dwufrankowy obiad w Palais-Royal to znany ówczesny przekręt gastronomiczny, obliczony na skłonnych do ryzyka dusigroszy i nieświadomych cudzoziemców. Choć przecież właśnie o tym w pierwszym rzędzie informuje nas Łucja z Giedroyciów Rautenstrauchowa, która dała się (raz) na ten przekręt nabrać:
Nie wiem czy całodniowa włóczęga usposobiła mię do niewymysłu, lecz nadspodziewanie ten obiad mi smakował. Potrawy wprawdzie nieco ostro przyprawne, zdawały mi się wszelako smaczne, a lubo porcye niezbyt obfite, dla francuzkich jednak apetytów, można je było za dostateczne uważać.Zatem księżniczka Łucja jadała, owszem, ale za 12 franków. Natomiast nigdzie w swych wspomnieniach nie informuje nas, jakoby "jadała i taniej, za półtora franka". Te półtora franka to jedynie inny przykład tego samego opieprzonego przekrętu przyciągającego naiwnych swoją tannością.Pamiętna obiadu w kawiarni angielskiéj na bulwarach, dokąd dwa dni pierwéj z kilku znajomymi zaproszoną byłam, i widziałam jak za niezbyteczną ilość i to wcale nie wykwintnych potraw, od czterech osób 48 franków na rachunku podano, żadnym sposobem nie mogłam téj zagadki rozwiązać. Mój Cicerone tak mi ją wyłuszczył.
- "Nie tylko na dwa franki, ale na półtora i taniéj znaleźć można takowe obiady. Są to zakłady, że tak nazwę, dodatkowe, utrzymywane przez dużych restauratorów, którzy, aby mieć na zawołanie wszelkie już gotowe potrawy, muszą się zaopаtrywać w większą ilość onych, niżby spotrzebować można, pozostałe więc tym sposobem pozbywają. Otóż my jedliśmy to, co już gdzie indziéj, jak i na onegdajszym obiedzie w kawiarni angielskiéj, ujśćby nie mogło. Obiad taki opieprzony, osolony i różnemi korzeniami przyprawny, na pierwszy raz niezłym się wydaje; lecz chcąc go często powtarzać, równie jest szkodliwy zdrowiu, jak nieznośny dla samego odoru tych zapraw. Pomimo tego, jak uważać możemy, tanność wabi i amatorów nie brakuje" (Rautenstrauchowa, s. 107-109) [8].
Zrazu nabrał się na tę tanność również Juliusz Słowacki:
Nie tak drogie życie w Paryżu, jak nam wojażerowie opowiadali - zapewne, iż bywać po balach i po domach gry, to kosztuje, ale żyć można spokojnie i po kawalersku za 2000 franków. Za 2 franki mam w Palais Royal obiad bardzo dobry - zupa, trzy, lub cztery potrawy i deser - z pół butelką wina. Potrawy wybierają się z karty, na której ze sto jest do wyboru - i można kazać dawać najwykwintniejsze. Wino zwyczajne szkaradne.Ale potem już nie życzliwy cicerone, lecz własny żołądek wyłuszczył mu, skąd się owa tanność bierze:
I tak, dawniej jadłem obiady po dwa franki - wyborne na pozór - ale przekonałem się, że mi szkodzą - bo w tych traktierach skupują potrawy z innych drogich traktierów i różnymi sposobami chronią je od zepsucia - tak, że na stół podane, pięknie się wydają - i są smaczne, ale przez długi czas używane, niszczą zdrowie. Ponieważ zaś nie życzę sobie otruć się obiadami, chodzę więc do traktierów, gdzie à la carte jeść dają... bifsztyk tam sam franka bez dwóch sous kosztuje, ale przynajmniej zdrowy i posilny, a zjadłszy zupę, dwie potrawy i deser, można być sytym - obiad zaś taki dwa franki i pół - albo trzy franki kosztuje... Są Polacy, którzy po 18 sous jedzą obiad i mają trzy potrawy, deser - pół butelki wina. Boże, zmiłuj się nad nimi! [9].Tyle o gastronomicznym wymiarze paryskiego życia naszych wieszczów.
O tym, że Rymkiewicz - nihilista starej daty, trochę w stylu Nietzschego - lubił sobie uprzyjemniać istnienie zmyśleniami, wiadomo od dawna [10]. Tutaj akurat przyszła mu ochota tak zmyślić budżet Mickiewicza i tak pokombinować, by ostatecznie wyszedł z tego zmyślony romans z piękną księżniczką Łucją. Skoro bowiem Mickiewicz nie dałby rady przepuścić pieniędzy od Jełowickiego nawet na te wystawne nadpsute dwufrankowe obiady w Palais-Royal, trzeba szukać kobiety - i to luksusowej. A mógł, zdaniem Rymkiewicza, jeść jeszcze taniej: w tych zmyślonych małych restauracjach kwartału łacińskiego, w których zmyślony obiad "nie kosztował więcej niż pół franka, czyli 10 sous" [11].
Nazmyślał, powiecie, no i co z tego?
I niech by już sobie zmyślał i kombinował, skoro bez tego podobno nie mógł [12]. Ale gdy pisze się książkę zatytułowaną Kilka szczegółów, nie zaś Kilka fantazji moich, pospiesznie skreślonych, wypadałoby przynajmniej przyznać się do blagowania. A tu tymczasem raz się przyzna (Kilka szczegółów, s. 20, 72, 233), a raz - nie. Jak z tym obiadkiem.
Ja zaś piszę tę nikomu niepotrzebną notkę głównie dlatego, że w innej swojej książce Rymkiewicz sam znęcał się bezlitośnie nad zmyślającym Antonim Edwardem Odyńcem, przyjacielem Adama Mickiewicza, który na starość zmyślił raptem, gdzie Adam mieszkał w 1822 roku w Wilnie. Nikogo to nie obchodzi, już finanse Mickiewicza są o niebo ważniejsze, ale Rymkiewicz puszy się tą swoją demaskacją, i jeszcze protekcjonalnie nazywa starego Odyńca "naszym Edwardkiem".
Argumenty przemawiające przeciw Odyńcowi są liczne i chyba nie do odparcia: wynika z nich, że nasz Edwardek zmyślał nieudolnie i byle jak, w ogóle nie licząc się z tym, że trafi kiedyś na kogoś, kto go sprawdzi i kłamstwa jego bezlitośnie zdemaskuje. Czyli na mnie (Jarosław Marek Rymkiewicz, Głowa owinięta koszulą, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2012, s. 100).Jednak karma wraca, czy też, według innej tradycji, "takim sądem, jakim sądzicie, i was osądzą; i taką miarą, jaką wy mierzycie, wam odmierzą". I właśnie dlatego teraz już wiecie, że również nasz Jareczek zmyślał nieudolnie i byle jak, w ogóle nie licząc się z tym, że trafi kiedyś na kogoś, kto go sprawdzi i kłamstwa jego bezlitośnie zdemaskuje.
I wiecie też już, na kogo trafił.
[1] Maria Dernałowicz, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Od "Dziadów" części trzeciej do "Pana Tadeusza". Marzec 1832-czerwiec 1834, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1966, s. 229. Dalej cytuję jako Kronika 1832-1834.
[2] Jarosław Marek Rymkiewicz, Kilka szczegółów, Wydawnictwo Arcana, Kraków 1994, s. 93. Dalej cytuję jako Kilka szczegółów.
Czy teraz tak za książki nie płacą? To zależy. Kilogram chleba kosztował wtedy 7-8 sous, masła 30-40 sous, wołowiny 20-30 sous, litr mleka 4-5 sous, zwykłego wina 10-16 sous, koszula 3-5 franków, buty 8-12 franków. Z czego wynika, że jeden frank (= 20 sous) wart był w Paryżu w roku 1833 mniej więcej tyle, co 10-20 złotych w Warszawie w roku 2003. Trochę przesadzam w górę, więc lepiej nie przyjmujcie sztywno kursu sous = złotówka, bo mogą wam wyjść niedorzeczności.
Tak czy owak, 4000 franków od Jełowickiego za Pana Tadeusza to najwyżej 80 tysięcy złotych. Tymczasem Rymkiewicz za Zachód słońca w Milanówku, książeczkę niewielką, dostał w 2003 roku od Agory (i wziął) 100 tysięcy złotych. Jak by nie patrzeć - więcej niż Mickiewicz.
A czy 6500 franków to była wtedy "ogromna suma"? Zależy dla kogo. Dla paryskiego robotnika, który zarabiał 800-900 franków rocznie, rzeczywiście była ogromna. Wielu biedowało za mniej. "Półmisek fasoli z odrobiną masła za 5-6 sous to kolacja dla niego, żony i dziecka" (Gibbons Merle, Living in Paris, "Chambers's Edinburgh Journal", tom VIII, 4 stycznia 1840, nr 414, s. 394; ciągła numeracja w ramach tomu, wyróżnienie za oryginałem).
Natomiast samemu Mickiewiczowi zdarzało się w późniejszych latach - już jako wykładowcy - mieć porównywalne do tej "ogromnej sumy" roczne dochody. Zresztą zgodnie z ówczesnymi standardami, nie tylko francuskimi. W 1836 roku młodszy brat Mickiewicza, Aleksander, wykładowca prawa rzymskiego w Kijowie, zawiadamia go, że ma:
"dochód roczny stały tysiąca rubli srebrnych, czyli 4000 franków, bo może już zapomniałeś rachunku na tutejsze monety" (Listy do Adama Mickiewicza, tom III: Kajsiewicz - van Muyden, redakcja Elżbieta Jaworska i Maria Prussak, Czytelnik, Warszawa 2014, s. 743).
I choć życie w Kijowie z pewnością było znacznie tańsze niż w Paryżu, a on, w odróżnieniu od Adama, wciąż bez rodziny, nie wynika z listu, by miał się za bogacza siedzącego na pieniądzach.
Z kolei Ignacy Domeyko, Żegota w III części Dziadów, wprawdzie zgodził się na pierwszą pensję w wysokości 1200 franków ("nie umiałem i nie śmiałem targować się"), choć może dlatego, że z pełnym luksusowym utrzymaniem ("wspaniały zamek, [...] stół wyśmienity"). Ale wkrótce potem otrzymał list od swego profesora mineralogii:
"[...] w którym mi proponuje jechać na profesora chemii i mineralogii do Coquimbo w Chile i ofiaruje 1200 piastów (6000 fr.) na rok pensji, koszt podróży etc." (Ignacy Domeyko, Moje podróże. Pamiętniki wygnańca, tom I, przygotowała do druku, opatrzyła przedmową i przypisami Elżbieta Helena Nieciowa, Ossolineum, Wrocław 1962, s.220, 221).
Była to godziwa pensja, bo w dalekim Coquimbo można było przeżyć miesiąc już za 25 franków, czyli za pięć piastów (piastrów, chilijskich peso). I to jedząc codziennie znakomitą miejscową wołowinę: 10-15 kilo za jednego piasta. Toteż Domeyko zaraz pojechał do tego Chile i jest tam do dziś najbardziej znanym Polakiem; pomijając może któregoś z piłkarzy i Chopina.
Nb. dla Chopina 6500 franków też chyba nie było ogromną sumą, skoro podobno potrafił zarobić 6000 franków w trzy kwadranse. Tak w każdym razie twierdził Stefan Witwicki:
"W przeszły poniedziałek dawał Chopin koncert, który mu jak najszczęśliwiej się powiódł, byliśmy z Adamem [Mickiewiczem]. Publiczność była najświetniejsza i przyjęła Szopenka jak nie można lepiej i zostawiając mu podobno sześć tysięcy franków. Deklamujże swoje wiersze przez trzy gdzie kwadranse, bo pewno dłużej nie grał, i niech ci złożą za to 6000 franków" (Listy Stefana Witwickiego do Józefa Bohdana Zaleskiego, wydał Dyonizy Zaleski, nakładem wydawcy, Lwów 1901, s. 69; list z 2 maja 1841).
Ale pamiętajcie, że to tylko taka plotka z epoki, bo zarobki Chopina były i są mocno mitologizowane. W blisko trzy tysiące franków miesięcznie zarabianych lekcjami gry też lepiej nie wierzcie.
[3] Pierwszą poszlaką, którą wszyscy powtarzają, jest jedno zdanie z anonimowego wspomnienia po śmierci Łucji Rautenstrauchowej:
"W r. 1832-im wyjeżdża do Paryża i tu wchodzi w stosunki z Mickiewiczem, którego nawet posądzano o skrytą dla niéj słabość" (X, Łucya z książąt Giedrojciów Rautenstrauchowa, "Tygodnik Ilustrowany", 15 maja 1886 (nowego stylu), tom VII, nr 176, s. 309; ciągła numeracja w ramach tomu).
Cytuje to krótkie zdanie zarówno Maria Dernałowicz (Kronika 1832-1834, s. 142; "posądzono" zamiast "posądzano"), jak i Rymkiewicz (Kilka szczegółów, s. 102; który udaje, że cytuje je za "Tygodnikiem Ilustrowanym", a w rzeczywistości cytuje najpewniej za Kroniką, bo popełnia tę samą omyłkę), a nawet Polski Słownik Biograficzny (tom 30, s. 659; hasło autorstwa Rościsława Skręta; ten cytuje akuratnie).
Ale, po pierwsze, słabość to jeszcze nie romans. Po drugie, "skryta" może oznaczać romans skryty przed ludzkimi oczami, ale może też oznaczać pewną powściągliwość uczuć. W końcu Rautenstrauchowa jest wtedy mężatką (i będzie mężatką jeszcze przez dziesięć lat, aż do śmierci generała Rautenstraucha). Wprawdzie w separacji, lecz jednak mężatką. Wreszcie po trzecie i najważniejsze, zdanie to miało najoczywiściej komplementować księżniczkę Łucję i jej duchowe zalety, którymi potrafiła zjednać sobie sympatię największego wieszcza Polaków (w roku 1886 tej pozycji Mickiewicza nikt już chyba nie kwestionuje), nie zaś sugerować jakieś nieprzystojne figle obojga. Nb. dwa zdania wyżej mowa jest o uczuciach obywatelskich Łucji, więc już sam ten kontekst wyklucza płochość.
Drugą poszlaką jest też jedno zdanie z pośmiertnego wspomnienia, ale innego, tym razem podpisanego przez Marię Ilnicką, redaktorkę "Bluszczu", pisma dla kobiet:
"W Paryżu w 1832 r. poznaje Mickiewicza, a wraz z nim całą plejadę poetów naszych i myślicieli: z Mickiewiczem łączy ją nawet stosunek bliższy, silniejszy, w którym ludzie upatrywali nawet w sercu poety pierwiastek gorętszego, niż przyjaźń uczucia" (Maria Ilnicka, Łucya z książąt Gedroiciów Rautenstrauchowa, "Bluszcz", 26 maja 1886 (nowego stylu), tom XXII, nr 21, s. 163; ciągła numeracja w ramach tomu).
Akurat to zdanie Rymkiewicz przepisał porządnie (Kilka szczegółów, s. 309), ale cóż z tego, skoro źródło marne. Przypuszczam zresztą, że Ilnicka jedynie powtórzyła rozwlekle i stylem egzaltowanym, bardziej - jak może sądziła - odpowiednim dla czytelniczek "Bluszczu", wiadomość z konkurencyjnego "Tygodnika Ilustrowanego". Nadto jej ogromne wspomnienie, rozłożone na trzy numery, więcej miejsca poświęca przypadkom całej familii Giedroyciów niż samej księżniczce Łucji, o której Ilnicka niewiele wiedziała. Bałamuci nawet z datą jej ślubu i podaje dwukrotnie (więc to nie literówka) rok 1820 zamiast 1822, dodając, że Łucja "miała już lat 22" (s. 162). A tyle miała właśnie w roku 1820.
I również Ilnicka nie chciała, Boże uchowaj!, sugerować jakichś nieprzystojnych figli księżniczki z wieszczem. Dlatego kolejne zdanie, które stoi przy tamtym niczym przyzwoitka (i którego Rymkiewicz już nie cytuje), brzmi:
"Ale dla niej świat uczuć, świat miłości już był zawiązanym i może dlatego, aby się nie dać owładnąć temu, co już dozwolonem jej nie było, wyjeżdża z Paryża do Krakowa".
To też bałamuctwo - bo od poznania Mickiewicza do wyjazdu minęło bodaj pięć lat - lecz wybaczalne, skoro autorką kierowała troska, by inną niewiastę uchronić przed obmową.
Trzecią poszlaką jest znów jedno zdanie z kolejnego pośmiertnego wspomnienia, które ogłosił w "Kłosach" Kazimierz Kaszewski. On, zdaje się, znał księżniczkę Łucję najlepiej, ale podkreśla jej dyskrecję: zniszczyła pamiętniki, by potomnym nie zdzierać "z oczu illuzyi [...] o bożyszczach narodu". Toteż jego jedno zdanie przedstawia się najbardziej niewinnie:
"Oprócz rodziny, widywała się ona tam [w Paryżu] często z całą arystokracyą emigracyjną, z którą oddawna pozostawała w stosunkach zażyłych, a zarazem z naszymi uczonymi i poetami; najczęstszym zaś gościem bywał rówieśnik jéj, Mickiewicz, zkąd powstał między piszącymi jeszcze bliższy, serdeczny stosunek" (Kazimierz Kaszewski, Łucya z książąt Gedroyciów Rautenstrauchowa (wspomnienie pośmiertne), "Kłosy", 20 maja 1886 (nowego stylu), s. 311).
Czwartą wreszcie poszlaką mogą być dwa listy Łucji Rautenstrauchowej do Mickiewicza, zresztą jedyne znane. Pierwszy z roku 1838, drugi z roku 1839. Zwraca się w nich do wieszcza - pisząc per "kochany Panie Adamie" i "kochany Panie" - z propozycją wzięcia na wychowanie jego dziecka (Listy do Adama Mickiewicza, tom IV: Nakwaski - Štulc, redakcja Elżbieta Jaworska i Maria Prussak, Czytelnik, Warszawa 2014, s. 289-291).
Dziwne, że Rymkiewicz o tym nie wspomina, bo przecież można by tu zaraz dofantazjować kochankę aż tak rozkochaną, że pragnie mieć koło siebie chociaż dziecko ukochanego mężczyzny. Ale może i dobrze, że nie wspomina, skoro znacznie bardziej nasuwa się wyjaśnienie prozaiczne. Raz, że Łucja chciała zwyczajnie ulżyć Mickiewiczowi, który znowu goły, a nadto (co chyba sprowokowało drugi list) bez kobiety w domu, bo mu akurat żona zwariowała. Dwa, że Łucja sama była bezdzietna, natomiast miała chyba jakieś zacięcie pedagogiczne. Po matczynemu wychowywała jedenastoletnią córkę męża z jego pierwszego małżeństwa, przygarnęła osieroconego bratanka Romualda Giedroycia, a nawet udzielała się wcześniej jako wizytatorka szkół żeńskich. Wzięcie na wychowanie dziecka Mickiewicza mogło więc być jednocześnie gestem serdecznej przyjaźni, jak i zaspokojeniem własnych skłonności.
[4] Ł[ucja] z G[iedroyciów] R[autenstrauchowa], Wspomnienia moje o Francyi, Kraków 1839, s. 355. Dalej cytuję jako Rautenstrauchowa i zawsze zachowuję pisownię oryginału.
I znowu dziwne, że Rymkiewicz, korzystający w obfitości ze Wspomnień księżniczki Łucji, akurat tych jej uwag o przeszywającym (albo niekiedy przymdlonym) spójrzeniu Mickiewicza nie przytacza. Ale może to i dobrze, że nie przytacza, skoro Łucja kilka stron wcześniej pisze o miłym i starannie uczesanym Wiktorze Hugo:
"byłam pewną, iż on musi mieć oczy zapadłe i jaskrawe, cerę żółtą, lica wychudłe, włosy długie i rozczochrane, słowem coś, co MICKIEWICZA przypominać miało" (s. 349).
Oczy zapadłe i jaskrawe, włosy długie i rozczochrane... I Łucji właśnie to Mickiewicza przypominać miało? Brakuje tylko jeszcze sukni plugawej. Ujrzeć w kochanku zbójcę z Powrotu taty? Ale może wtedy taki był właśnie romantyczny sznyt. Zresztą i teraz powiadają, że łobuz kocha najbardziej.
Nb. Wiktor Hugo na literaturze wyszedł finansowo znacznie lepiej od Adama. Pewnie pamiętacie tę scenę z Ziemi obiecanej (bo zmieściła się także w filmie Wajdy):
"- Wiktor Hugo umarł wczoraj - rzekł nieśmiało muzyk [Blumenfeld pracujący u Grosglika jako buchalter] i zaczął odczytywać głośno jakieś sprawozdanie.
- Dużo zostawił? - zapytał bankier [Grosglik] w przerwie, oglądając sobie paznokcie.
- Sześć milionów franków.
- Ładny grosz. W czem?
- W trzyprocentowej rencie francuskiej i w Suezach.
- Doskonały papier. W czem robił?
- W literaturze, bo...
- Co? W literaturze?..." (Władysław St. Reymont, Ziemia obiecana. Powieść, tom drugi, nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1899, s. 64-65).
Rautenstrauchowa podaje (przypis na stronie 251), że akurat wtedy, gdy Mickiewicz zainkasował tę rzekomo ogromną sumę 6500 franków za Pana Tadeusza i kilka innych utworów, Hugo za samą tylko Lukrecję Borgię dostał 80 000 franków. A był od Mickiewicza o cztery lata młodszy.
[5] À propos banknotów. W innym miejscu, zastanawiając się na co Mickiewicz wydał te sześć i pół tysiąca, Rymkiewicz ironizuje: "Może on zapalał cygara stufrankowymi banknotami?" Pisze o pieniądzach, a nawet tego nie chciało mu się sprawdzić. Stufrankowy banknot w roku 1833 to anachronizm. Wedle standardowego katalogu banknotów świata, zwanego od wydawcy katalogiem Krausego, w latach 1833-1834 były we Francji w obiegu jedynie banknoty o potężnych nominałach 500 i 1000 franków. W roku 1836 wyemitowano banknot o nominale 250 franków, natomiast banknot stufrankowy - dopiero w roku 1848 (zob. Standard Catalog of World Paper Money. Volume two: General Issues, 1368-1960, 9 wyd., s. 466). Banknotów do zapalania starczyłoby więc zaledwie na 7 do 13 cygar. Lepiej więc od razu zmienić tę frazę na "Może on puszczał kaczki na Sekwanie złotymi dwudziestofrankówkami?".
[6] Adam Mickiewicz, Dzieła, Wydanie Jubileuszowe, t. XV: Listy. Część druga, Czytelnik, Warszawa 1955, s. 85; wyróżnienie moje. Dalej cytowane jako Listy. Nie jest jasne, czemu Mickiewicz pisze o 4000 franków, nie zaś o 6500. Z drugiej strony - wspomina jedynie o przedaniu "nowego poematu", choć umowa obejmowała cztery transakcje. Wprawdzie poszczególne sumy za każdą z nich nie zostały wymienione, ale może sam tak właśnie Tadeusza wycenił.
Nb. w liście do Antoniego Edwarda Odyńca z tego samego dnia pisze z kolei jedynie o tym, że wziął za Giaura sto dukatów ("Ja Giaura za 100 dukatów na własność przedałem [...]", Dzieła, s. 83). Dukat to było wtedy osiemnaście złotych, a ponieważ jeden złoty wart był 60 centymów, więc 100 dukatów = 1080 franków. Oczywiście w przybliżeniu, bo i wtedy kursy się zmieniały.
Nadto z umowy z Jełowickim wynika, że 3 lipca 1833 Mickiewicz do ręki dostał tylko dwa tysiące franków, a resztę miał dostać dopiero "po złożeniu wszystkich rękopismów do nowego wydania" (Kronika 1832-1834, s. 229), czyli realnie najwcześniej w lutym 1834. Ale Bohdan Zaleski w tym samym liście z lutego 1834, który już cytowałem wyżej ("Adam także goły"), pisze, że "Adam wybrał więcej [pieniędzy], niż zawarował sobie w kontrakcie, teraz jest niejako w kurateli" (Kronika 1832-1834, s. 291). A w czerwcu okazuje się, że jest bardzo źle i Adam już nie zwyczajnie "goły", ale "w wielkiej biedzie":
"Adam w wielkiej biedzie, podobno wybrał za Tadeusza wszystkie pieniądze, a Jełowicki nie chce kredytować dłużej, bo powiada, że sam goły" (Kronika 1832-1834, s. 315; wyróżnienie moje).
Z czego zdaje się wynikać, że taka właśnie była finansowa gospodarka Mickiewicza, gdy żył z pióra: spłacał stare długi i zaraz zaciągał nowe (o ile miał "zdolność kredytową", bo w czerwcu 1834 najwyraźniej już nie miał). Żył więc niemal z dnia na dzień. O czym zresztą sam pisał otwarcie do Odyńca dwa lata później, już żonaty i dzieciaty:
"Trapiły mię kłopoty finansowe, ale Opatrzność dotąd mię nie opuszcza i jako tako lata przechodzą. Piszę teraz dzieło po francusku: jeżeli się uda i podoba publiczności (już napisane) może interesa nasze poprawić: zmów kiedy pacierz na tą intencją; drugie już takie dziełko mam napięte, jeśli pierwsze dobrze pójdzie; potem wrócę do polskich rzeczy. [...] Obaczymy, czy na literaturze francuskiej więcej zyskam niż na naszej, czy moje przeznaczenie zawsze tylko mieć chleb na dzisiaj" (Listy, s. 179-180; wyróżnienie moje; list z grudnia 1836).
Niestety, nie pomogły pacierze Odyńca i oba francuskie dramaty nie bardzo się udały. Skończyło się więc jak zwykle - chlebem na dzisiaj.
[7] Trzeba też pamiętać o dumie Mickiewicza, bo to stały rys jego charakteru:
"Pieniądze wszystkie, co miałem, wydałem w podróży, pięć lieues [pięć lig, czyli mniej więcej dwadzieścia kilometrów] na dzień i w kraju tak drogim jak Szwajcaria. Pani Potocka przysłała mi była do Paryża pieniądze, ale jej tu zwróciłem; póki mam swoje, cudzych nie chcę" (Listy, s. 96; list do Ignacego Domejki z 7 września 1833).
Pani Potocka to Klaudyna Potocka, wielka dobrodziejka ("Ta kobieta godzi z rodzajem ludzkim i może natchnąć znowu wiarę w cnotę i w dobroć na ziemi", Listy, s. 87). Sama też słabego zdrowia; umrze za trzy lata w wieku 35 lat.
[8] Za to galeria orleańska, mająca swój wzór "w licznych bazarach i przejściach (passages) ozdabiających Paryż", niezmiernie księżniczkę Łucję zachwyciła. Poniższe zdania to już niemal zapowiedź Pasaży Waltera Benjamina:
"Często tam przed deszczem lub zbytnim słońca upałem chroniący się, wraz znajduje śniadanie, obiad, owoce, kwiaty, stroje, meble, obicia, odzienie męskie, wszystko w najlepszym guście. Jubilerowie i modniarki, wszyscy się cisną do krytych galeryi. Jeżeli te przejścia nie mają przejrzystych w śpiż oprawnych ścian, równie jak galerya Orleańska, szkłem są wszystkie sklepione; a większa część w kilka się dzieląc gałęzi, tworzy jakby labirynt ozdobny i wspaniały, w każdéj porze roku, w każdéj godzinie dnia lub wieczoru, miłą przechadzkę stręczący.
Dziwną jest rzeczą, iż w tak licznych opisach Paryża, tak mało czytamy wspomnień i pochwał dla przejść i bazarów, które do głównych jego ponęt należą" (Rautenstrauchowa, s. 104-105).
[9] Korespondencja Juliusza Słowackiego, tom I, opracował Eugeniusz Sawrymowicz, Ossolineum, Wrocław 1962, s. 80 i 137-138; listy z 20 października 1831 i 3 września 1832. W tym ostatnim liście Słowacki jeszcze sugeruje, że te wystawne obiadki w Palais Royal robią z końskiej padliny, ale tu już (chyba) przesadza. Rymkiewicz zaś tę swoją obiadkową bajkę z tupetem powtórzył w dziesięć lat później właśnie przy Słowackim:
"Obfity obiad w Palais Royal, pięciodaniowy, do tego pół butelki wina, kosztował w latach trzydziestych 2 franki" (Jarosław Marek Rymkiewicz, Słowacki Encyklopedia, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2004, s. 374).
Boże, zmiłuj się nad Rymkiewiczem!
A z tą padliną to może wcale nie przesada. Tak w każdym razie wynika ze świadectwa Karola Frankowskiego, który w 1836 zwiedzał Paryż (kim był, znajdziecie bez trudu sami). Choć kto wie, czy nie powziął tych wiadomości właśnie od Słowackiego - bo bardzo są podobne.
"Ale można także zjeść obiad w Palais-Royal składający się z pięciu potraw i pół butelki wina, desser do wyboru i chleba do woli, za dwa franki; a w skutek konkurrencyi, u sąsiada, za półtora. Są także obiady z trzech potraw za 18 sous. Obiadyć to, obiady - ani słowa; lecz spożywając je, można także natrafić zębem na pazurek koci, na wątrobę jakiej padliny, nie mówiąc już nic o winie, które gdyby je poddać pod jaki apparat chemiczny, to by nam może nie jeden atom trucizny wykrył. Przy gospodarskim zaś stole jesteś pewny uniknąć podobnych obiadków à la Borgia. Nie ma to jak kuchnia gospodarska na pół czwarta franka!" (Kajetan Niepowié [Karol Frankowski], Moje wędrówki po obczyźnie, Paryż, w Drukarni S[amuela] Orgelbranda, Warszawa 1846, s. 406).
Czyli według Frankowskiego dopiero za trzy i pół franka można było zjeść bezpiecznie.
Tanie obiady wymienia też wśród innych zaskakujących paryskich kontrastów Fryderyk Chopin, zadziwiony Paryżem jeszcze półtora miesiąca po przyjeździe:
"[...] jednego dnia zjesz obiad najsutszy za 32 sous w Restauracji zwierciadlanej, złotem i gazami oświeconej - nazajutrz możesz pójść na śniadanie, gdzie ci jak dla ptaszka dadzą i zapłacisz 3 razy tyle; tak mi się tu z początku zdarzało, aż dopóki nie zapłaciłem należytej frycówki" (Korespondencja Fryderyka Chopina, tom I, zebrał i opracował Bronisław Edward Sydow, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1955, s. 187, list z 18 listopada 1831; wyróżnienie za oryginałem).
Odnotował też inne zaskoczenia: "- Co panien miłosiernych! - gonią za ludźmi" - pisze Chopin w tym samym liście. Skutkiem czego są też co krok "afisze na wen. horoby [sic!]". Cytowany wyżej Frankowski nazywa owe panny (spotkania z nimi opisał już tylko we francuskiej wersji swojej książki) - filles de joie. Też ładnie. Dzisiejsze szkaradne "pracownice seksualne" są świadectwem nie tylko upadku moralności, ale - co gorsza - upadku języka.
[10] "Jest ono [zmyślenie] modus operandi Rymkiewicza jako pisarza, co zawsze tak bardzo drażniło tych, którzy widzieli w nim tylko historyka albo profesora. Tymczasem zmyślenie stanowi tworzywo artysty. Jeśli czytamy w Wielkim księciu o tym, że Konstanty właśnie odpływa na krze do Petersburga, to znów że został w Rosji otruty poziomkami ze śmietaną albo o jego spacerach nad Wisłą w samej tylko bieliźnie, wiemy, że to blaga" (Piotr Nowak, Akcent typowo polski. Szkice o kulturze Polaków, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2024, s. 596-597; wyróżnienia za oryginałem).
[11]Pół franka! Proponowanie Mickiewiczowi takich obiadków kwalifikuje się już jako podżeganie do samobójstwa. Michał Podczaszyński próbował jadać dwa razy drożej, za franka. A jak to się skończyło, opisał potem w liście do rodziców Kamila i Maurycego Mochnackich w marcu 1832:
"Kamil fałszywie wystawił koszta pobytu w Paryżu. Obiadu dobrego za franka nie dostanie, ja sam pięć lat żyłem, więc wiem o tem lepiej. Jadałem był przez kilka miesięcy za franka, ale się rozchorowałem, dziewięć miesięcy kawęczałem z tego. Doktór mi wyraźnie zabronił tanio jadać, bo dają mięso stare, któremu chlorkiem zły odór odejmują, dają koty zamiast królików, tłustość stara bez odoru zamiast masła, zupom kolor i smak mięsny nadają za pomocą smażonej cebuli etc." (Dzieła Maurycego Mochnackiego, tom I: Listy Maurycego Mochnackiego i brata jego Kamila wyszłych z wojskiem polskiém do Francyi r. 1831, nakładem księgarni Jana Konstantego Żupańskiego, Poznań, 1863, s. 102).
To teraz wystawcie sobie Mickiewicza, jak kawęcząc kończy Pana Tadeusza - z musu w pewnym ustronnym miejscu - i zastanówcie się, czy dałby wtedy radę napisać poemat, którego "przedmiotem jest rzadko dostrzegany w codziennie nas otaczającej rzeczywistości ład istnienia" (Czesław Miłosz, Ziemia Ulro, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994, s. 130; wyróżnienie za oryginałem).
Nb. w wypadku Michała Podczaszyńskiego na kawęczeniu się nie skończyło: umarł w 1835 roku w wieku 34 lat. Te obiadki za franka też się pewnie do tego dołożyły.
[12] "Teraz taki, co samowolnie nie kombinuje, nie powinien się w ogóle historii literatury dotykać: jej materia, samowolnie skombinowana, wymaga, gdy chce się ją przeniknąć, samowolnych kombinacji" (Kilka szczegółów, s. 32-33).
Zresztą tę dziką historię literatury, w której zmyślenie zmyśleniem pogania, zmyślił Rymkiewicz już dużo wcześniej:
"Ale dlaczego historia literatury powinna być nauką ścisłą, a nie swobodną refleksją umysłu nad poczętymi w swobodzie dziełami umysłu? Czy na tak postawione pytanie ktoś już dał odpowiedź? Jeśli dał, to pytanie wprzód musiał przekręcić, bo na takie pytanie nie można udzielić sensownie brzmiącej odpowiedzi. Czy to znaczy, że pytanie jest też bezsensowne? Może. Jak dla kogo. Historia literatury jest służącą w domu literatury. Jeśli pani posługuje się zmyśleniem i kłamstwem, jeśli pani - znana rozpustnica - fantazjuje do woli, dlaczegóż by służąca inaczej miała postępować?" (Jarosław Marek Rymkiewicz, Aleksander Fredro jest w złym humorze, Czytelnik, Warszawa 1982, s. 57; pierwsze wydanie w roku 1977).
Nieco samobójcze przyzwolenie. Bo teraz z kolei wy możecie swobodnie nazmyślać, co wam tylko przyjdzie do głowy zarówno o swobodnych dziełach umysłu Jarosława Marka Rymkiewicza, jak i o jego swobodnym życiu. I będzie to - zdaniem samego wystawionego na zmyślenie - godne i sprawiedliwe.
