EBENEZER ROJT

Jan Gondowicz poprawia Jerzego Stempowskiego
albo erudycja przyszpilona

Jan Gondowicz to między innymi miłośnik Borgesa. Jest też w jego książce znak ostrzegawczy: historię Billy'ego Kida autor podaje za Borgesowską Powszechną historią nikczemności [1]. Piszę więc te uwagi z bojaźnią i drżeniem, czy aby nie wystrychnięto mnie na dudka. Ale niekze ta - jak mówią górale u Kazimierza Przerwy-Tetmajera i w podhalańskich wspomnieniach Antoniego Kroha [2], których przyjemną lekturę zawdzięczam właśnie Gondowiczowi.

Na wszelki wypadek pominę jednak opowieści, gdzie może w grę wchodzi mistyfikacja albo po prostu inne źródła. Ja w każdym razie znam odmienne relacje ze sławnej teksańskiej masakry za pomocą dwóch rozpędzonych pociągów z roku 1896 (mniej nowatorstwa, więcej trupów) (Gondowicz, s. 175-176). Trochę też nie zgadzają mi się cytaty o golusieńkich dziewczynkach z dzienników Lewisa Carrolla. Ale na dzienniki się nie wykosztowałem (dziesięć woluminów nakładem The Lewis Carroll Society, komplet prawie 350 funtów), więc znam te same cytaty z innej drugiej ręki [3]. Niemniej wydaje mi się, że Carroll nie popełnił błędu we francuskim sans habilement (Gondowicz, s. 225) i napisał prawidłowo habillement (Cohen, s. 166).

Z innych drobiażdżków. Zmyślone księstwo Fenvick z Myszy, która ryknęła nie może leżeć nad Dunajem (Gondowicz, s. 29: "FENVICK. Maleńkie Wielkie Księstwo nad Dunajem" [3a]), gdyż graniczy zarówno ze Szwajcarią, jak i z Francją, a tam Dunaj nie sięga. Prawidłowa pisownia tytułu brazylijskiego filmu Iraçema (s. 48) to Iracema (zwykłe "c" zamiast "c" z cedyllą) [3b]. To nie Słonimski napisał "Mam w Efezie Twojego Heraklita" (s. 52), lecz Gałczyński w Zielonej Gęsi. "Mam w Efezie pańskiego Heraklita" mówi niejaki Sandwicz w skeczu "Dwóch Polaków" [4]. Elizawetgrad nie "stał się Kirowogradem (a potem Zinowjewskiem, a jeszcze potem Kirowem)" (s. 119). Najpierw stał się Zinowjewskiem, potem Kirowem, a na końcu Kirowogradem. Jama Babel (La Fosse de Babel) Raymonda Abellio wyszła u Gallimarda w roku 1962, a nie 1952 (s. 123), natomiast Losy pewnej rewolucji (Destin d'une révolution. URSS 1917-1936) Victora Serge'a wydano u Grasseta w roku 1937, a nie 1936 (s. 245).

Ze zmyśleń Gondowicza. Gregor Baci wymalowany z kopią (lub lancą) w oku na portrecie z gabinetu osobliwości kolekcji w Schloss Ambras nie zginął "w roku 1621 [...] w walce z Turkami" (Gondowicz, s. 96), gdyż sam portret pochodzi z połowy XVI wieku, a w roku 1621 został po raz pierwszy zinwentaryzowany. Mniejsza już o tę pomyłkę. Po co jednak fantazjować, że "malowidło przedstawia go z drzewcem grubości męskiego ramienia, uciętym akuratnie przed oczodołem"? Naprawdę drzewce jest grubości - jak to kopia turniejowa - mniej więcej tyczki do skoków (co odpowiada grubości ramienia niemowlęcia) i wcale nie zostało akuratnie ucięte przed oczodołem, lecz wystaje z oka i sięga aż do krawędzi obrazu.

Ale sporządzam tę notkę właściwie tylko z jednego powodu. Otóż na pierwszej stronie pierwszego w tej książce eseju Gondowicz napisał:

"Kiedy Cyd okrył sławą nazwisko Corneille'a, pewna dama bardzo wysoko postawiona i jeszcze bardziej zasłużona rozkazała mi zobaczyć tę sztukę i dać znać, co o niej myślę" - powiada abbé François d'Aubignac, cytowany w klasycznym eseju Pełnomocnictwa recenzenta Jerzego Stempowskiego (1937, opublikowany w 1938). Oto wzór sytuacji recenzenckiej [...].
Niżej zaś dodał:
Niestety ta modelowa sytuacja jest fikcją Stempowskiego. W roku 1636 (nie 1663, jak błędnie podają wszystkie, z najnowszą włącznie, edycje jego eseju) Cyd wywołał dziki skandal nagromadzeniem drwin ze zdrowego rozsądku.
Wprawdzie przestawienie dwóch cyfr, czeski błąd, to grzech powszedni, ale Stempowski nigdzie w Pełnomocnictwach recenzenta nie pisze ani nie sugeruje, że "dziki skandal" wokół Cyda miał miejsce w roku 1663. Pisze tylko, że uwaga abbé d'Aubignaca o tym, jak to "pewna dama bardzo wysoko postawiona" kazała mu zobaczyć Cyda i zdać z tego sprawę, pochodzi z broszury, "jaką abbé d'Aubignac ogłosił w 1663 o Corneille'u" [5].

I tak właśnie było!

Abbé d'Aubignac rzeczywiście ogłosił w 1663 roku broszurę o Corneille'u. I rzeczywiście opowiada w tej broszurze, jak to "pewna dama bardzo wysoko postawiona" kazała mu zobaczyć Cyda etc. etc. Ale są to jedynie jego wspomnienia sprzed przeszło ćwierci wieku, bo broszura nie powstała z okazji premiery Cyda, lecz po wystawieniu Sertoriusza (luty 1662) i Sofonisby (styczeń 1663) [6].

Jan Gondowicz tym razem stanowczo za szybko sięgnął po redaktorski czerwony ołówek.

[1] Jan Gondowicz, Pan tu nie stał. Artykuły drugiej potrzeby, Wydawnictwo Nisza, Warszawa 2011 (dalej cytowane jako Gondowicz), ostatni akapit na stronie 173. Porównaj: Jorge Luis Borges, Powszechna historia nikczemności, przełożyli Andrzej Sobol-Jurczykowski i Stanisław Zembrzuski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1976, s. 47- 52: opowiadanie "Bezinteresowny morderca Bill Harrigan". "Harrigan", bo tak wedle Borgesa naprawdę nazywał się Billy the Kid. Dziś już chyba żaden historyk tej wersji nie bierze pod uwagę.

[2] Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Na skalnem Podhalu, Spółka Nakładowa "Książka", Kraków 1914, s. 143: "Ale największy był on [Józek Smaś Solicarz od Mrowców z Olczy] bezbożnik. Nigdy na «Pokwalony Jezus Krystus» inaczej nieodpowiedział, tylko: «Niekze ta, niekze ta», albo «Niekze se bedzie»".

Antoni Kroh, Sklep potrzeb kulturalnych, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, s. 21-22:

"Pamiętam, rok pięćdziesiąty drugi, trwa lekcja [...] aż tu wpada do klasy pan kierownik Ostrowski [...] krzyczy i wywija pięścią, że któryś chłopak rzucał kamieniami w izolatory dopiero co zamontowane, cała Bukowina jest bez prądu i bez telefonu. [...]

Zadzwonił dzwonek, wyszliśmy ze szkoły. [...] Pod kapliczką siedzi Michał, starszy od nas o kilka lat.

- Cy to ty, Mihale, ozdupcyłeś ten lekstryke? - zagadał obojętnym tonem Staszek, obecnie wybitny chemik.

- Ne dy jo. A bo co?

- A bo kierownik straśnie dar kufę.

- Niekze ta.

- Godoł, ze jedzie milicja.

- Niekze ta".
Antoni Kroh pisał też o nosach orlich: góralskich i żydowskich. Kto chciałby się o tym dowiedzieć więcej, niech przeczyta w DODATKACH: "Apendyks do nosów".

[3] Morton N. Cohen, Lewis Carroll. A Biography, Vintage Books 1996, s. 164-169. Dalej cytowane jako Cohen.

[3a] P.T. Czytelnik, który życzy sobie występować tu jako los, złapał i mnie, i Jana Gondowicza na błędzie. Nie żadne księstwo "Fenvick" (jak napisałem) ani nawet nie "Fenwick" (jak naprawdę napisał Gondowicz), ale Grand Fenwick. Błąd okropny, bo to trochę tak, jakby z Wielkiej Brytanii zrobić Brytanię i przenieść ją w leksykonie w sąsiedztwo Bretonii. Tym okropniejszy, że w tej sprawie nawet angielska Wikipedia potrafiła zachować klasę (zob. hasło "Grand Fenwick"). Nb. nazwę "The Duchy of Grand Fenwick" widać już w czwartej minucie filmu na opakowaniu ważnego towaru eksportowego księstwa, tj. na etykiecie butelki wina "Pinot Grand Fenwick".

Co do rzekomego położenia księstwa Grand Fenwick nad Dunajem, to, jak się zdaje, Gondowicz powtórzył ten błąd za: Alberto Manguel, Gianni Guadalupi, The Dictionary of Imaginary Places, Harcourt Brace & Company, Nowy Jork - San Diego - Londyn 2000, s. 263: "[...] the smallest and least progressive country in the world, in the southern foothills of the Alps, bordered on the north by the River Danube".

[3b] Na ten drobiażdżek uprzejmie zwrócił mi uwagę mój Korespondent, który życzy sobie występować tu jak andsol. Co podaję, byście nie myśleli, że to ja mam takie oko do portugalskiego.

[4] Konstanty Ildefons Gałczyński, Dzieła, tom 3: Próby teatralne, Czytelnik, Warszawa 1979, s. 348.

[5] Jerzy Stempowski, Eseje, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, Kraków 1984, s. 293. Stempowski nie był, rzecz jasna, nieomylny. Zdarzają się u niego czasem cytaty trochę kulawe, bo przyciśnięty okolicznościami musiał cytować z pamięci. W jego wersji generał Bianchetti mówi więc do Przechrzty: "Jesteście mi równi w wolności, ale nierówni w geniuszu" (s. 339). Naprawdę słowa te brzmią: "Chociażeście moi bracia w wolności, nie iesteście moiemi braćmi w geniuszu" ([Zygmunt Krasiński], Nie-boska komedyia, w typografji A[ugusta]. Pinard, Paryż 1835, s. 90). Czasem zaś trudno wymiarkować, czy zawiodła Stempowskiego pamięć, czy też zecer. Słynne słowa "oby z kości naszych powstał mściciel", które w Eneidzie wypowiada Dydona po ucieczce Eneasza (IV, 625; exoriare aliquis nostris ex ossibus ultor), w tym wydaniu przybrały kształt: Exoriar aliquis ex nostris ossibus ultor (s. 32). A kilka stron wcześniej przydarzyła się Stempowskiemu omyłka gruba i dla piszącego "Na świat przyszedłem w rodzinie polskiej na Ukrainie w roku 1894" nieco wstydliwa. Pomylił bowiem Branickiego ze Szczęsnym Potockim i to nie w jakimś pobieżnym wyliczeniu na marginesie, ale w takim oto ustępie:

"Z parków ukraińskich największą sławę miała opiewana przez Trembeckiego Zofiówka. Jak głosi tradycja, Branicki sprzedał Katarzynie II ojczyznę dla zadowolenia swej fantazji ogrodniczej" (s. 25).

Wszystkich tych błędów nie zauważył, więc ani nie poprawił, ani nie opatrzył stosownym przypisem redaktor tego wyboru, Wojciech Karpiński.

[6] Abbé d'Aubignac [François Hédelin], Deux dissertations concernant le poeme dramatique, en forme de remarques: Sur deux Tragédies de M. Corneille intitulées Sophonisbe & Sertorius. Envoyées à Madame la Duchesse de R*, Jacques Du-Brueil, Paryż 1663. Zdanie cytowane przez Stempowskiego znajduje się na drugiej stronie pierwszej rozprawy (zachowuję pisownię oryginału): "Quand le Cid commença de faire éclater le nom de Corneille, vne Dame de grande dignité & d'vn merite encore plus grand, m'ordonna de le voir, pour luy en faire sçauoir mon sentiment".